θεοῖς σωτῆρσιν ἔθυον καὶ ἀναθήματα ἀνέθηκα

θεοῖς σωτῆρσιν ἔθυον καὶ ἀναθήματα ἀνέθηκα
θεοῖς σωτῆρσιν ἔθυον καὶ ἀναθήματα ἀνέθηκα

NOT IN THIS "NEW GREECE" - ΟΧΙ ΣΕ ΑΥΤΗΝ ΤΗΝ "ΝΕΑ ΕΛΛΑΔΑ"

NOT IN THIS "NEW GREECE"  - ΟΧΙ ΣΕ ΑΥΤΗΝ ΤΗΝ "ΝΕΑ ΕΛΛΑΔΑ"
NOT IN THIS "NEW GREECE" - ΟΧΙ ΣΕ ΑΥΤΗΝ ΤΗΝ "ΝΕΑ ΕΛΛΑΔΑ"

Saturday, December 12, 2009

Η ΜΕΤΑΦΥ­ΣΙΚΗ ΑΘΕΪΑ ΣΤΟΥΣ ΑΡΧΑΙΟΥΣ ΈΛΛΗΝΕΣ.

πραγματική μεταφυσική αθεΐα δέν έξεδηλώθη στους αρχαίους Έλληνες. Πραγματική μεταφυσική αθεΐα δέν έξεδηλώθη στους αρχαίους Έλληνες.

Άπό φιλοσοφικής απόψεως πάντες οί φυσικοί φιλόσοφοι, ό Θαλής, ό Ηράκλειτος, οί «ατομικοί» κ.τ.λ., υπήρξαν άθεοι, διότι ουδείς τούτων μετεχειρίσθη την «ύπόθεσιν του θεού» ώς βάσιν ερμηνείας του κόσμου και αυτός ο Αναξαγόρας ο είσαγαγών τόν Νουν, δηλονότι εν πνευματικόν στοιχείο, εις την δημιουργίαν του κόσμου, δέν διαφέρει τών άλλων, διότι κατά την παρατήρησιν και του Πλάτωνος (Φαίδ. 981) και του Αριστοτέλους (Μεταφ. 985 18), προσπαθών να έρμηνεύση τόν κόσμον και νά εξήγηση την δημιουργίαν του, μεταχειρίζεται πάν άλλο παρά τόν Νουν. Πάντες λοιπόν οι φυσικοί είναι άθεοι, άλλ' είναι άθεοι όπως κάθε επιστήμων είναι άθεος καθ' ον χρόνον μελετά επιστημονικώς τά προβλήματα τής επιστήμης του, ανεξαρτήτως του τρόπου μέ τόν οποίον θά μεταχειρισθή κατόπιν τά πορίσματα του διά τάς φιλοσοφικάς του αναζητήσεις. Μή προχωρώντας δηλαδή οί φυσικοί πέραν τής αρχής τών όντων, αφήνουν ελεύθερον τόν μεταφυσικόν νουν ν' άποδώση την αρχήν ταύτην εις μίαν ανωτάτη ν δύναμιν. Τούτο γίνεται Ιδιαιτέρως φανερόν είς τόν Άναξαγόραν, όστις κατά μεν την μεταφυσικήν ζήτησιν δέχεται ένα νουν ρυθμιστήν τής ύλης, κατά δε τήν φυσικήν μελέτην ούδεμίαν ύπερφυσικήν δύναμιν παρεμβάλλει είς τήν αιτιώδη σειράν τών φαινομένων.Περί τών φυσικών φιλοσόφων, γενικώς, είπε ό Αριστοτέλης ότι περί τών όντων μεν την άλήθειαν έσκόπουν, τά δ' όντα απέλαβον είναι τά αίσθητά μόνον (Μττφ, 1010 α 1). Πρέπει νά εχωμεν ύπ' όψιν ότι οί Έλεαται, και δή ο μέγιστος αυτών ο Παρμενίδης, δέν άνήκουσιν είς τήν τάξιν τών φυσικών φιλοσόφων, τής έρεύνης αυτών ούσης καθαρώς μεταφυσικής και ούτοι όμως δέν υπήρξαν άθεοι, όπως ύπεστηρίχθη υπό μερικών, άλλα μάλλον την πανενθείαν και τήν άκοσμίαν έπρέσβευσαν (Αριστοτέλης περί ουρ. 298 β 14, Σεξτ. Έμπ. προς Μαθ. Χ 46, κ.τ.λ.)· Τοιαύτη πρέπει νά νοηθή καί ή αθεΐα του Ίππωνος, διαβοηθέντος ώς άθεου κατά τήν αρχαιότητα, επειδή έπρέσβευεν ότι αρχή τών όντων είναι τό ύδωρ. (Είς τόν Ίππωνα αποδίδεται καί τό νόθον εκείνο επίγραμμα: «Ιππωνος τόδε σήμα, τάν άθανάτοιοι θεοίσιν ισον έποίησεν Μοίρα καταφθίμενον», τό όποιον δέν είναι χαρακτηριστικόν τής οιήσεως του, όπως έπιστεύθη ύπό τίνων, παρερμηνευσάντων αυτό, άλλα πράγματι τής αθεΐας του καί τής ύλοφροσύνης του, θεωρούντος ότι ούτε θεοί ούτε μετά θάνατον ζωή υπάρχει είπαμε όμως ότι τό επίγραμμα τούτο είναι νόθον).Κάκιστα κατετάχθη είς τους άθεους καί ό Διογένης ό Απολλωνιάτης, όστις ή το όπως καί ο Ίππων οπαδός τής Ιωνικής φιλοσοφίας. Αν έκινδύνευσε νά καταδιωχθή εν Αθήναις, όπως μάς πληροφορεί ο Δημήτριος ο Φαληρεύς, (παρά Διογεν. Λαέρτ. IX 57) — πληροφορία άλλωστε ή οποία δέν έπιβεβαιούται άλλοθι — δυνάμεθα πάντως νά είμεθα βέβαιοι ότι δέν έκινδύνευσε νά καταδιωχθή επί αθεΐα, πρώτον μέν δι' ους λόγους έκθέτομεν κατωτέρω, άφ' ετέρου δέ διότι ο Διογένης ο Απολλωνιάτης διά του αέρος, τόν οποίον έθεώρει αρχήν του παντός, ήννόει πνευματικήν τίνα δύναμιν, τήν οποίαν έταύτιζε μέ τόν θεόν (Diels Fragm. 51 Β 5—εκ του περί φύσεως βλ. αύτόθι 51 Α 8).Καθ' όλου όμως ή έννοια του Θεού ώς δημιουργού δέν εύδοκίμησε είς τήν έλληνικήν αρχαιότητα είς τήν μυθολογίαν, τήν παραδιδομένην θρησκευτικήν πίστιν, οί θεοί είναι τι παρά τήν δημιουργίαν. Έκ τούτου οιαδήποτε μηχανική έρμηνεία του κόσμου ήδύνατο νά συμβιβασθή μέ τις καθιερωμένος δοξασίας πράγματι δέ οί αρχαίοι φιλόσοφοι ανεξαρτήτως τών έκ τής μελέτης του κόσμου πορισμάτων, έδέχοντο τήν ύπαρξη Θεού, άλλοτε συνδέοντες τήν μίαν άντίληψιν μετά τής άλλης, άλλοτε, συχνότερον, μή συνδέοντες ταύτας, έξετελουν δέ πιστώς, κατά κανόνα, τά θρησκευτικά αυτών καθήκοντα. Ταύτα πάντα οφείλονται κατά τό πλείστον είς τήν φύσιν καί τήν όργανωσιν τής θρησκείας τών αρχαίων, περί ης βλ. Ελλάς (καί Άετ. Άρ. Ι 69 Diels Dox. 295).Ή λέξις άθεος, όθεν, δέν έχει παρ' άρχαίοις τήν έννοιαν τήν οποίαν έχει σήμερον, άλλα συγχέεται μέ τήν λέξιν ασεβής, μεθ' ης εναλλάσσεται εις τήν χρήσιν. Οι δέ διάσημοι άθεοι, ό Κινησίας, ό Διαγόρας, ό Θεόδωρος, ο Ευήμερος κ. ά., δέν κατεδιώχθησαν επειδή δέν έπίστευον εις θεούς, είς ών τήν ύπαρξη πιθανώς έπίστευον (Πλουτ. περί τών κοιν. εν. 31), άλλα διότι ένέπαιζον ή αναιρούσαν τήν πίστιν της πόλεως (Λυσίου κατ' Άνδοκ. 13, 17), δηλαδή ασέβουσαν. Τινές έκ τούτων έθεωρήθησαν άθεοι ύπό τών πολλών, επειδή ασχολούντο είς μυθογραφικάς μελετάς, ήτοι θρησκειολογικός. Είς τοιαύτας μελετάς έπεδίδετο και ό Δημόκριτος καί τίνες τών σοφιστών, διά τούτο θεωρηθέντες άθεοι, ώς ό Πρόδικός, ο Κριτίας κ. ά. Άλλοι δέ πάλιν έκ τών σοφιστών, οί πλείστοι, έθεωρήθησαν άθεοι διότι δίδασκαν τόν αγνωστικισμό' άλλ' ή έκ τούτου έκπηγάζουσα στάσις έναντι του προβλήματος του θείου, είναι όχι ή άναίρεσις, αλλά η εποχή, η αμφιβολία ούτω π. χ. ο επιφανέστατος έκ τούτων, ο Πρωταγόρας, έγραφε :περί θεών ουκ έχω ειδέναι, οΰκ ώς εισίν ουκ ώς ουκ είοιν ουδ όποιοι τίνες ίδέαν πολλά γάρ τά κωλύοντα ειδέναι ή τ' αδηλότης και βραχύς ών ο βίος του ανθρώπου.Την άντίληψιν ταύτην τών σοφιστών περί του θείου άπεκρυστάλλωσε λαμπρώς ο μαθητής αυτών Ευριπίδης είς πλείστους στίχους καταστάντας παροιμιώδεις . Ζευς, όστις ο Ζευς, ού γάρ οίδα πλην λόγω, κ. ά.Βεβαίως ή ορθολογική μέθοδος είς τήν μελέτην τής ιδέας του θείου ήγαγε μαθητάς τινας τών σοφιστών είς τό συμπέρασμα τής ανυπαρξίας του θείου (βλ. Πλάτ. Νόμων Χ 889 ε), άλλα περί τούτων ούδεμίαν σαφή μαρτυρίαν έχομεν. Καί οί σκεπτικοί καθώς οί σοφισταί είς τό ζήτημα τής υπάρξεως του θεού, δέν έδογμάτιζον εναντίον ταύτης, άλλ' ηρνούντο νά λάβουν θέσιν, θεωρώντας τά υπέρ τής υπάρξεως αυτών επιχειρήματα ισοδύναμα μέ τά κατά.Άστηρίκτως έγράφη περί του Σωκράτους ότι ήτο άθεος, διότι είναι γνωστόν ότι ούτος κατεδικάσθη έπί άσεβεία καί εσφαλμένως έγράφη τό αυτό περί Αριστοτέλους, αφού, άδιαφόρως προς τάς φυσικάς αυτού θεωρίας, τό κέντρον τής μεταφυσικής φιλοσοφίας του (τής θεολογίας του, έλεγον οί μεταγενέστεροι), είναι ο θεός. Στωικοί επίσης καί Επικούρειοι κατά καιρούς έθεωρήθησαν άθεοι οί πρώτοι όμως τούτων ήσαν πανθεϊσταί, οί δ' άλλοι πάντως είχον ίδέαν τινά τής θεότητος, ασθενή έστω.

Έκ τούτων συνάγεται ότι πραγματική μεταφυσική αθεΐα δέν έξεδηλώθη στους αρχαίους Έλληνες.

Βιβλιογραφία. Πλην των γενικών εγχειριδίων περί τής Ιστορίας τής παρ’ Ελλησι Φιλοσοφίας Κ. Δημαρά, δοκίμιον περί τής φυσικής θεολογίας των σοφιστών τοΰ πέμπτου π.Χ. αιώνος, Αθήναι 1926. Κ. ΔΗΜΑΡΑΣ