NOT IN THIS "NEW GREECE" - ΟΧΙ ΣΕ ΑΥΤΗΝ ΤΗΝ "ΝΕΑ ΕΛΛΑΔΑ"

NOT IN THIS "NEW GREECE"  - ΟΧΙ ΣΕ ΑΥΤΗΝ ΤΗΝ "ΝΕΑ ΕΛΛΑΔΑ"
NOT IN THIS "NEW GREECE" - ΟΧΙ ΣΕ ΑΥΤΗΝ ΤΗΝ "ΝΕΑ ΕΛΛΑΔΑ"

Tuesday, August 19, 2014

Οι Φαναριώται.


Alexandru Moruzi at Curtea Nouă

Φαναριώται.

Όνομα δοθέν είς τήν άπό τών μέσων του ΙΖ' αιώνος σχηματισθείσαν έν Φαναρίω τής Κωνσταντινουπόλεως έλληνικήν αριστοκρατίαν, τής όποίας πλείστα μέλη διέπρεψαν μέχρι τέλους ιδία τής εποχής τής Ελληνικής Έπαναστάσεως, ώς άνώτεροι υπάλληλοι του όθωμανικού κράτους καί πολλάς υπηρεσίας προσήνεγκον είς τό υπόδουλον έλληνικόν έθνος. Οί οίκοι, τών Φαναριωτών, έξαιρέσει έλαχίστων μόνον, οϊτινες κατήγοντο έκ τής έν Κωνσταντινουπόλει πρό τής άλώσεως βυζαντινής άριστοκρατίας, άνήγον τήν άρχήν των είς χρόνους μεταγενεστέρους τής επικρατήσεως τών Τούρκων, ήλθον δέ είς Κωνσταντινούπολιν έκ διαφόρων του κράτους έπαρχιών καί συνωκίσθησαν περί τό Φανάριον διά νά εύρίσκωνται έγγύτερον πρός τό αύτόθι έδρεΰον Οίκουμενικόν πατριαρχείον καί τόν άνώτερον κλήρον. Τά μέλη τών οικογενειών τούτων λαμβάνοντα έπιμεμελημένην μόρφωσιν, ού μόνον έν Κωνσταντινουπόλει αλλά καί έν τή Έσπερία. Ησχολούντο κατ’ άρχάς μέ τό έμπόριον, άνεμειγνύοντο δέ συγχρόνως καί είς τά τής διοικήσεως τών πατριαρχείων καί έπεζήτουν πολλάκις τήν κατάληψιν τών ανωτάτων τής ’Εκκλησίας αξιωμάτων. Βαθμηδόν, διά του πλούτου καί τής μορφώσεώς των, κατώρθωσαν νά κερδήσωσι τήν έμπιστοσύνην τών Τούρκων κατακτητών, οίτινες ήρχισαν χρησιμοποιούντες αυτούς καί είς διαφόρους δημοσίας θέσεις τής αυτοκρατορίας. Ή πρόσληψίς των κατέστη κυρίως απαραίτητος είς τάς σχετικάς μέ τήν διεθνή διπλωματίαν υπηρεσίας, δεδομένου οτι, λόγω τής εκτάκτου μορφώσεώς, τής πνευματικής υπεροχής καί τής δραστηριότητός των, ήσαν οί μόνοι αρμόδιοι πρός διεξαγωγήν τών μετά τών Δυνάμεων τής Δύσεως διαπραγματεύσεων. Ουτω βαθμηδόν περιήλθεν άποκλειστικώς είς αυτούς τό αξίωμα του μεγάλου διερμηνέως τής Πύλης, θέσις ανάλογος πρός τήν του υπουργού τών Εξωτερικών τών ευρωπαϊκών κρατών.
Πρώτος άνελθών είς τό υπούργημα τοΰτο ΰπήρξεν ο Παναγιώτης Νικούσιος, όστις έπέδειξεν έκτακτον διπλωματικήν ικανότητα, κατορθώσας διά τών ευφυών ένεργειών του μάλλον, παρά διά τής πολιορκητικής τέχνης του βεζύρου Άχμέτ, νά έπιτύχη τήν ύπό τών Ενετών παράδοσιν τής Κρήτης είς τούς Τούρκους. Αξιοθαύμαστος έξ άλλου υπήρξε βραδύτερον ή δραστηριότης του  Αλεξάνδρου Μαυροκορδάτου, έπιτυχόντος νά υπερακοντίσω έν Κάρλοβιτς τούς Αυστριακούς διπλωμάτας. Ή τοιαύτη ειλικρινής ύπεράσπισις τών τουρκικών συμφερόντων έκ μέρους τών υποδούλων Ελλήνων έναντίον τών ομοθρήσκων Ευρωπαίων, όφείλεται καί είς τό γεγονός ότι διά του  τρόπου τούτου έξεδικούντο τήν Δύσιν, ήτις προηγουμένως, τώ 1453, είχεν έγκαταλείψει άβοήθητον τό Βυζάντιον πολεμούν τόν έσχατον έναντίον τών Τούρκων άγώνα.
Μετά τήν μεγάλην διερμηνείαν οί Φαναριώται κατώρθωσαν νά έπιτύχωσιν από τών αρχών του ΙΗ' αιώνος καί νέον υπέρ τής τάξεως αύτών προνόμιον, έπιτυχόντες νά διορίζωνται καί ηγεμόνες τών δύο παραδουναβίων ηγεμονιών (Βλαχίας καί Μολδαυίας), αΐτινες, υποτελείς ούσαι εις τήν Τουρκίαν, διοικούντο υπό άρχόντων τούς οποίους διώριζεν ή Πύλη. Πρώτος καταλαβών τό αξίωμα τούτο ήτο ό υιός του μεγάλου διερμηνέα Αλεξάνδρου Μαυροκορδάτου Νικόλαος, άπό του  οποίου ήρξοτο έκτοτε ή λαμπρά σειρά τών Φαναριωτών οσποδάριων, ώς έκαλούντο οί άρχοντες ούτοι, καί νέα προσεδόθη αίγλη είς τά εΰγενή γένη τοΰ Φαναρίου, μεγαλύτερα δέ κατεβάλλετο εκτοτε μεταξύ τών μελών αύτών φροντίς, όπως λάβωσιν ετι μάλλον έπιμεμελημένην μόρφωσιν. Άπό του  ’Αλεξάνδρου Μαυροκορδάτου καί εφεξής, μέχρι τής Έπαναστάσεως, άπαντες οι μεγάλοι διερμηνείς υπήρξαν Φαναριώται. πλήν ενός, του  Βλάχου Μιχαήλ Ρακοβίτζα, καταλαβόντος τό αξίωμα επί εν μόνον έτος (1769—1770)  κατανέμονται δέ ούτοι από άπόψεως γενών ώς έξής :

3 Μαυροκορδάτοι, 4 Γκίκαι, 6 Καλλιμάχαι, 6 Καρατζάδες, 5 Σοΰτσοι, 2 Ύψηλάνται, 6 Μουρούζαι καί ανά εις Ράλλης, Άργυρόπουλος καί Άριστάρχης.

Έξ άλλου ή εις τάς παραδουναβίους χώρας ηγεμονία τών Φαναριωτών, αρξαμένη τακτικώς άπό του  1710 ώς πρός τήν Μολδαυΐαν καί άπό του 1716 ώς πρός τήν Βλαχίαν καί διαρκέσασα δι’ άμφοτέρας μέχρι του 1821, άνέδειξεν 28 έν ολω ηγεμόνας, κατανεμομένους άπό άπόψεως γενών ώς εξής : 3 Μαυροκορδάτοι, 3 Καλλιμάχαι, 8 Γκίκαι, 4 Καρατζάδες, 3 Ύψηλάνται, 2 Μουρούζαι, 3 Σοΰτσοι, είς Ρωσέτος καί εις Μαυρογένης.


“Ετερον σημαντικόν αξίωμα τής Οθωμανικής αυτοκρατορίας, τό όποιον κατελάμβανον συνήθως οί Φαραριώται, ήτο τό του διερμηνέως τοΰ στόλου, θεωρούμενον ώς τό προπαρασκευαστικόν στάδιον διά τήν μεγάλην διερμηνείαν, ήτις καί αυτή προπαρεσκεύαζε διά τό αξίωμα του ήγεμόνος μιας τών δύο παριστρίων χωρών. Οί ηγεμόνες ούτοι, μεταβαίνοντες διά τήν κατάληψιν του  αξιώματος των, συνωδεύοντο υπό πολυπληθούς ακολουθίας συγγενών καί φίλων, εις ούς άνέθετον τά άνώτερα άξιοματα του  κράτους (τών ποστελνίκων, σπαθα¬ρίων, χατμάνων, δορνίκων κλπ.). Παρά τά αναμφισβήτητα, έν τούτοις, προσόντα των, οί Φαναριώται παρουσίαζον καί πολλά ελαττώματα, διά τά όποια πολλάκις έπεκρίθησαν καί πολυειδώς έδυσφημήθησαν. Όλεθριώτερον πάντων ύπήρξεν ή τάσις αύτών πρός τάς πολιτικάς ραδιουργίας, εις τάς όποίας κατέφευγον πρός ίκανοποίησιν τής άκορέστου φιλαρχίας των, σύνηθες δέ ήτο τό φαινόμενον, καθ’ ο Φαναριώτης δέν έδίσταζε νά άποστείλει συκοφαντικώς μέχρι τής αγχόνης άλλον άξιοματοΰχον συμπολίτην του, μεθ' οΰ συνεδέετο διά στενότατων πολλάκις δεσμών συγγενείας, διά νά του  άρπάση τήν θέσιν. Παμμεγίστη ιδίως υπήρξεν ή άντίδρασις τών παλαιοτέρων επιφανών οίκων έναντι τών νεωστί άναδεικνυομένων τοιούτων, κλασσικόν δέ παραμένει τό παράδειγμα του διερμηνέως τοΰ στόλου Νικολάου Μαυρογένους, όστις, διορισθείς τώ 1786 ήγεμών τής Βλαχίας, είδεν ένουμένους εναντίον του όλους τούς φαναριωτικούς οίκους, τότε τό πρώτον συμπράξαντας εΐλικρινώς πρό τοΰ κοινού έχθρού, δεδομένου ότι οί Μαυρογέναι δέν άνήκον μέχρι τής έποχής εκείνης εις τήν πρώτην τάξιν τών Φαναριωτών. Μετά μακρούς άγώνας, ραδιουργίας καί δωροδοκίας, καθ’ ας έσπαταλήθησαν τεράστια χρηματικά ποσά, ό Μαυρογένης κατώρθωσε νά περισωθή χάρις εις τήν ένεργόν ύποστήριξιν του  ναυάρχου Χασάν πασά, μεγάλως έκτιμώντος αύτόν. Έξ άλλου οί Φαναριώται, μολονότι μεγάλα προσεπορίζοντο έκ τών αξιωμάτων αύτών οικονομικά ωφελήματα, προέβαινον εις τοιαύτας αλογίστους σπατάλας, ώστε μετά τό τέλος τής αρχής των έστερούντο πολλάκις καί τών άπαραιτήτων διά τάς βιοτικάς αύτών άνάγκας, άποζώντες έκ τών βοηθημάτων τής έν Κωνσταντινουπόλει κοινότητος καί συνάπτοντες τεράστια εξευτελιστικά χρέη. Σοβαρόν έξ άλλου έλάττωμα άπετέλει καί ή φαναριωτική αλαζονεία καί αγέρωχος συμπεριφορά πρός τούς λοιπούς  Ελληνας, ήτις άλλωστε ήτο αδικαιολόγητος, δεδομένου ότι καί τών Φαναριωτών ή θέσις, ώς καί πάντων τών άλλων ύποδούλων, ήτο ή αυτή έναντι του  κυριάρχου, καί ή ύπεροχή των κατ’ ούδέν ήμπόδιζε τούς Τούρκους νά φέρωνται καί πρός αύτούς μετά τοΰ σκληροτέρου δεσποτισμού, πολυάριθμα δέ είναι τά παραδείγματα τέως παντοδυνάμων όσποδάρων καί διερμηνέων, οίτινες, περιπίπτοντες ύπό δυσμένειαν, έθανατούντο μεθ’ όσης καί οί λοιποί  Ελληνες εύκολίας. Πάντα ταύτα τά έλαττώματα, συνήθη άλλωστε εις όλας σχεδόν τάς άνωτέρας κοινωνικάς τάξεις, άντεστάθμιζον κατά μέγα μέρος οί Φαναριώται διά προτερημάτων, ούχί συνήθων, ίδίως δέ τής λεπτότητος τών τρόπων, τής έπιμεμελημένης μορφώσεως καί τής εκτάκτου διπλωματικής δεξιότητος, τής όποίας παράδειγμα έχομεν έν τή ιστορία τής νεωτέρας Ελλάδος τόν Φαναριώτην πολιτικόν του  Άγώνος ’Αλέξανδρον Μαυροκορδάτον.  ’Αναντίρρητος τέλος είναι ή φιλοπατρία τών πλείστων έκ τών Φαναριωτών, οίτινες πολλάκις έξεμεταλλεύθησαν τήν έπί τής Πύλης επιρροήν των επ’ άγαθώ του  υποδούλου 'Ελληνισμού- δείγματα δέ τής φιλοπατρίας των είναι αι ένέρνειαι του  X. Μαυρογένους, σώσαντος τήν νήσον Ψαρά ο ναύαρχος Χασάν πασάς..


Αξιοπαρατήρητος η εις τον Δούναβιν ηγεμονίας καταβληθείσα Ελληνιστική  προσπάθεια τών Φαναριωτών, καίτοι δέν άπέληξεν εις θετικόν τι αποτέλεσμα λόγω τής έπελθούσης άπό του 1821 διακοπής τής ελληνικής διοικήσεως, συν¬επείς τής όποίας κατεστράφη τό συντελεσθέν μέχρι τής έποχής έκείνης έξελληνιστικόν έργον. Ή ελληνική έπανάστασις έσημείωσε τό τέλος τής φαναριωτικής άκμής, έκτοτε δέ αί πλεΐσται τών εύγενών τούτων οικογενειών διεσκορπίσθησαν, άρκεταί δ’ έγκατεστάθησαν εις τήν έλευθερωθείσαν Ελλάδα. Πολλοί έν τούτοις αύτών έχρησιμοποιήθησαν καί διαρκούντος του ΙΘ’ αίώνος ώς γενικοί διοικηταί τής Κρήτης καί τής Σάμου καί ώς διπλωμάται, ώς π.χ. ό Καραθεοδωρής πασάς, διατελέσας διοικητής Κρήτης καί αντιπρόσωπος τής Τουρκίας εις τό Βερολίνιον συνέδριον, κ. ά. ’Εξ άλλου πλείστοι τών έπιφανεστάτων ιατρών τής Κωνσταντινουπόλεως, τινές τών όποιων διετελεσαν καί ιδιαίτεροι θεράποντες τής αύλής  προήρχοντο έκ τών εύγενών τούτων οίκων. Μολονότι όμως έξέλιπον οί Φαναριώται, ή έπίδρασις αύτών διετηρήθη μέχρις έσχάτων εις τά ήθη καί τά έθιμα τής επίλεκτου κοινωνίας τής Κωνσταντίνουπόλεως, άπ’ αύτών δέ οί διανοούμενοι  Ελληνες τής Πόλεως εΐχον κληρονομήσει τήν παρατηρηθείσαν τόν ΙΘ' αιώνα αγάπην πρός τήν σχολαστικήν μόρφωσιν καί τόν λογιωτατισμόν. Μεταξύ τών έπισημοτέρων φαναριωτικών οικογενειών άναφέρομεν τούς Κομνηνούς, τούς Ύψηλάντας, τούς Παλαιολόγους, τούς Ράλληδες, τούς Καντακουζηνούς, τούς Καρατζάδες, τούς Καλλιμάχας, τούς Μαυροκορδάτους, τούς Σκαρλάτους, τούς Μουρούζας.