NOT IN THIS "NEW GREECE" - ΟΧΙ ΣΕ ΑΥΤΗΝ ΤΗΝ "ΝΕΑ ΕΛΛΑΔΑ"

NOT IN THIS "NEW GREECE"  - ΟΧΙ ΣΕ ΑΥΤΗΝ ΤΗΝ "ΝΕΑ ΕΛΛΑΔΑ"
NOT IN THIS "NEW GREECE" - ΟΧΙ ΣΕ ΑΥΤΗΝ ΤΗΝ "ΝΕΑ ΕΛΛΑΔΑ"

Saturday, November 02, 2013

Ιππόδρομος και άλλες λαϊκές διασκεδάσεις


Ιππόδρομος και άλλες λαϊκές διασκεδάσεις
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2
ΓΙΩΡΓΟΣ Δ. ΚΑΟΥΡΑΣ  ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΤΑ ΕΡΩΤΙΚΑ ΕΓΚΛΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΟΙ ΤΙΜΩΡΙΕΣ ΤΟΥΣ


...μηδένα άνδρα γυναικείαν στολήν ενδιδύσκεσθαι ή γυναίκα την ανδράσιν αρμόδιον, αλλά μήτε προσωπεία κωμικά ή σατιρικά υποδύεσθαι.
(Κανών ΞΒ' της Πενθέκτης Οικουμενικής Συνόδου).


Η Εκκλησία εναντιώθηκε σε σημαντικές λαϊκές διασκεδάσεις των Βυζαντινών Ελλήνων όπως ήταν οι ιπποδρομιακοί αγώνες και οι Καλάνδαι, μια λαϊκή πομπή μεταμφιεσμένων αντίστοιχη με τη σημερινή γιορτή του καρναβαλιού. Και τούτο, γιατί σε τέτοιες μαζικές διασκεδάσεις, αναγόμενες σε παρόμοια έθιμα της Ελλήνορωμαϊκής κοινωνίας,2 πέραν του έντονου ερωτικού και Εθνικού κλίματος που επικρατούσε, ήταν τάχα πρόσφορο το έδαφος σύναψης ερωτικών σχέσεων.
Ειδικότερα, στο κατεξοχήν μαζικό θέαμα των ιπποδρομιακών αγώνων, ο κίνδυνος τέλεσης βαρύτατων σεξουαλικών εγκλημάτων ήταν μάλλον άμεσος παρά ενδεχόμενος λόγω της ελεύθερης  παρουσίας «εταίρων», δηλαδή πορνών επαγγελματιών και άλλων ατόμων του περιθωρίου, όπως δούλων, κακοποιών,3 Ιουδαίων,4 και γυναικών χαλαρών ηθών.0 Ο Ιωάννης ο “Χρυσόστομος”, ο οποίος ασκούσε  δικτατορική επιρροή στους συγχρόνους του μέσα από τα φανατικά κηρύγματα του, αναφερόταν με οργή σε εταίρες που σύχναζαν στον Ιππόδρομο για να βρουν πελάτες.6
3ο

Κάποια στιγμή, οι πόρνες προφανώς ή άλλες γυναίκες χαλαρών ηθών πρόσφεραν καλές υπηρεσίες στον «δυσσεβέστατο και πανάθλιο» αυτοκράτορα Κωνσταντίνο Ε', αγκαλιασμένες με μοναχούς τους οποίους συνάμα εξανάγκασε να κάνουν πομπή στον Ιππόδρομο, στη διάρκεια της οποίας ο λαός τους έφτυνε και τους έβριζε:
Και τη κα' τον Αυγούστον μηνός της αυτής δ' ινδικτιώνος εστηλίτευσε (εννοεί τον αυτοκράτορα Κωνσταντίνο Ε' τον Κοπρώνυμο) και ητίμασε το σχήμα των μοναχών επί τον ιπποδρομίον παρακελευσάμενος ένα έκαστον αββάν κρατείν γυναίκα τη χειρί και ούτω παρελθείν αυτούς το ιπποδρομίον εμπτυομένους και υβριζομένους υπό παντός του λαού.1

Επιπλέον, μέσα στον Ιππόδρομο τελούνταν και θεατρικές παραστάσεις ή παραστάσεις μίμων .8 Στις παραστάσεις αυτές συμμετείχαν και μουσικοί οι οποίοι διασκέδαζαν και συνάμα συναναστρέφονταν με πόρνες που σύχναζαν στον Ιππόδρομο:
Συναντήσας τινί της αυτής πόλεως επηρώτησεν αυτόν ένεκεν τον επιζητού­μενου παρ' αυτού πανδούρου. Ο δε έφη προς αυτόν Ιπποδρομείον εστί, πά­τερ, κακείσε διάγει. Και άκουσας εστέναξεν ο τον Θεού δούλος, και παρακαλέσας τον άνδρα τον ηολίτην συν αυτώ μείναι προς ένδειξιν του τοιούτον ανδρός- ο δε αιδεσθείς το αγγελικόν αυτού πρόσωπον τε και σχήμα διέμεινεν. Είτα, ηλίον λοιπόν δύναντος, και τον ιπποδρομείον πανθέντος, ιδού αυτός πάνδουρος παρίει κατέχων τη μεν μια χειρί όργανον, τη δε άλλη εταιρίδα γυμνοκέφαλον κοσμοφορούσαν ατάκτως και ασέμνως, ήτις περιερράπιζεν αυτόν και περιετρίχιζεν μετά απρεπούς γέλωτος· ον δακτυλοδεικτήσας ο πολίτης υπέδειξεν τούτον.9
Αλλά και πολλές παντρεμένες γυναίκες σύχναζαν στα θεάματα του Ιπποδρόμου δήθεν παρά τη θέληση του συζύγου τους. Γι' αυτό η Πολιτεία τη εισηγήσει των φανατικών εκκλησιαστικών παραγόντων, ανήγαγε σε λόγο διαζυγίου μια τέτοια περίπτωση:

εκείνου παραφυλαττομένου, ώστε δι όλων των θεμάτων τω ανδρί τα σύμφωνα τα τοις γαμικοίς συμβολαίοις εμφερόμενα φυλάττεσθαι... Εάν μη βουλομένον του ανδρός έξω του οίκου μείνη, ει μη τι γε τυχόν παρά τοις ιδίοις γονεύσιν. Εάν ιππικοίς (εννοεί τους ιπποδρομιακούς αγώνες) ή θεάτροις ή κυνηγίοις παραγίνηται επί τω θεωρήσαι αγνοούντος ή και κωλύοντος τον ανδρός.10

 Επιπλέον, ξεχωριστές θέσεις για τις γυναίκες δεν υπήρχαν όπως και στους ρωμαϊκούς ιπποδρόμους, με αποτέλεσμα να αναμειγνύονται με τους άντρες θεατές."
Παράλληλα, κατά τη διάρκεια των αγώνων οι θεατές επιδίδονταν σε βωμολοχίες12 και άναρθρες κραυγές, ώστε ο καλόγερος, ο Γρηγόριος ο Θεολόγος να κάνει λόγο για την άσεμνον των ιπποδρόμων ωδήν.13 Γενικότερα, η συνολική συμπεριφορά των θεατών ήταν, θορυβώδης και ως εκ τούτου προκλητική και άσεμνη για τους φανατικούς “Πατέρες” της Εκκλησίας. Είναι χαρακτηριστική άλλωστε η συμπεριφορά των θεατών όταν ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος Ε', κατά την προσφιλή του συνήθεια, φέρθηκε με σκληρό και ατιμωτικό τρόπο στο σύγχρονο του πατριάρχη Κωνσταντίνο:


τη δε έξης ημέρα ιπποδρομίας ούσης, εψίλωσαν αυτού την όψιν και εγύμνωσαν αυτού την γενειάδα και τας της κεφαλής τρίχας και των οφρύων, και ενδύσαντες αυτόν οπρικόν και αμανίκωτον κονδόν εκάθισαν αυτόν επί όνου σαγματωμενου εξανάστροφα κρατούντα την ουράν αυτού, και εξήνεγκαν δια του διιππίου εις το ιπποδρόμιον, του λαού παντός και του δήμου ανασκάπτοντος και εμπτύοντος αυτόν, έσυρε δε τον όνον Κωνσταντίνος ο ανεψιός αυτού ρινοκοπημένος (δηλαδή με κομμένη μύτη), ελθόντος δε αυτού εν τοις δήμοις, κατήλθον και ενέπτυσαν και κόνιν επέρριπτον επ' αυτόν, ενέγκαντες δε αυτόν εις το στάμα έρριψαν αυτόν εκ του όνου και επάτησαν τον τράχηλον αυτού- και καθίσαντες αυτόν απέναντι των δήμων, ήκουε παρ' αυτών σκωπτικούς λόγους έως της απολύσεως του ιππικού.


Το κείμενο αυτό μας δίνει μια χαρακτηριστική περιγραφή διαπόμπευσης, που ήταν συνηθισμένη παρεπόμενη ποινή αλλά ιδιαίτερα ατιμωτική.
Δεν αποκλείονται παρόμοια περιστατικά διαπόμπευσης και τέτοιας απαράδεκτης μαζικής αντίδρασης να συνέβαιναν συχνά, πέραν δηλαδή της συγκεκριμένης ιστορικής συγκυρίας, αφού ο ιπποδρομιακός χώρος ήταν ένα συνονθύλευμα θεατών, αμφίβολης ηθικής υπόστασης.

 Γι' αυτό η Εκκλησία προφασιζόμενη λόγους ηθικής, αποδοκίμασε την παρακολούθηση των ιπποδρομιακών αγώνων αφού σε τέτοιους χώρους διέβλεπε τον κίνδυνο τάχα  διάπραξης ερωτικών εγκλημάτων. Ένας επιπλέον λόγος αποδοκιμασίας τους ήταν, ο απάράδεκτος ισχυρισμός ότι στον Ιππόδρομο ανθούσε η μαγεία.15 Ο λόγος της έντονης δραστηριότητας των μάγων στο χώρο αυτό θα πρέπει να αναζητηθεί στις στενές σχέσεις ανάμεσα στις ιπποδρομίες και τους ηνιόχους αφενός και τους μάγους αφετέρου. Δηλαδή, το πιο
32
προσφιλές από τα αθέμιτα μέσα που χρησιμοποιούσαν οι οδηγοί των αρμάτων για τη νίκη και των επάθλων και της δόξας που αυτή συνεπαγόταν ήταν η αναζήτηση ενός μάγου που αναλάμβανε την υποχρέωση, με θυσίες και άλλες μεθόδους επικλήσεως των δαιμόνων, να καταστήσει είτε τους αντιπάλους του πελάτη του ανίκανους να οδηγήσουν με δεξιοτεχνία το άρμα τους, είτε τα άλογα τους ανήμπορα να τρέξουν γρήγορα. Η Εκκλησία κατέταξε τη μαγεία (που δεν ασκούσε αυτή) στα βαρύτατα κανονικά αδικήματα και την εξομοίωσε από πλευράς ποινών και βαρύτητας με τη μοιχεία και την ομοφυλοφιλία:


 αρρενοφθόροι και ζωοφθόροι και φονείς και φαρμακοί (δηλαδή οι μάγοι) και μοιχοί και ειδωλολάτραι της αυτής καταδίκης εισίν ηξιωμένοι.16

Για όσους πάντως παρακολουθούσαν ιπποδρομίες δεν προβλέφθηκε κάποια ποινή και αυτό πιθανώς εξαιτίας της αγάπης των Βυζαντινών για το συγκεκριμένο θέαμα. Μάλιστα, τις Κυριακές και τις μεγάλες γιορτές πολλοί, ανάμεσα τους ακόμη και κληρικοί και μοναχοί, εγκατέλειπαν τους ναούς για να επισκεφτούν τον Ιππόδρομο. Η Εκκλησία ζήτησε από την Πολιτεία να απαγορεύσει τη διενέργεια των αγώνων τις ημέρες αυτές.17 Πάντως για τους μοναχούς και κληρικούς που σύχναζαν στον Ιππόδρομο προβλέφθηκε η ποινή της καθαίρεσης.18
Αυτή επιβαλλόταν και σε κληρικούς ή μοναχούς που συμμετείχαν σε καρναβαλικές διασκεδάσεις. Εξίσου ποινικοποιημένη ήταν και η συμμετοχή των πολιτών σε τέτοιες εκδηλώσεις με προβλεπόμενη εδώ την ποινή του αφορισμού:

μηδένα άνδρα γυναικείαν στολήν ενδιδύσκεσθαι ή γυναίκα την ανδράσιν αρμόδιον, αλλά μήτε προσωπεία κωμικά ή σατιρικά υποδύεσθαι.19

Στις Καλάνδαις πολλοί, μεταμφιεσμένοι σε στρατιώτες, ανέβαιναν σε άρματα και διέσυραν τους δυνάστες τους. Φορούσαν μακρύ γυναικείο χιτώνα και γυναικεία παπούτσια και αλλάζοντας τον τόνο της φωνής τους, μιμούνταν τη γυναικεία φωνή. Κάποιοι άλλοι, μεταμφιέζονταν σε γυναίκες, οι γυναίκες σε άντρες ενώ άλλοι παρίσταναν διάφορα ζώα ή τυράνους με τη συνοδεία τους, ακόμη και μοναχούς ή μοναχές.20

Πολλοί κληρικοί μεταμφιέζονταν μέσα στους ναούς τη γιορτή των Χριστουγέννων και των Φώτων ή άλλων γιορτών, είτε φορώντας στρατιωτικά φορέματα ή φορέματα μοναχών είτε παριστάνοντας τετράποδα ζώα.21
33
Τις πομπές των μεταμφιεσμένων συνόδευαν ερωτικά τραγούδια και εκστατικοί χοροί,22 δημιουργώντας έτσι όλες τις προϋποθέσεις για τη σύναψη αξιόποινων ερωτικών σχέσεων κατά την άποψη των φανατικών. Πέραν αυτού, η συμμετοχή των γυναικών στους χορούς ήταν ιδιαίτερα έντονη.23 Όπως άλλαχχτε η συμμετοχή των εταίρων, οι οποίες μάλιστα μεταμφιέζονταν σε μοναχές, όταν όμως συλλαμβάνονταν, η Πολιτεία τις τιμωρούσε με σωματικά βασανιστήρια ή εξορία. Στις ίδιες ποινές υπέπιπταν και οι άντρες που μιμούνταν ή διακοψωδούσαν μοναχούς ή μοναχές είτε στις εκδηλώσεις αυτές είτε σε θεατρικές παραστάσεις.21
Παράνομες ερωτικές πράξεις διαπράττονταν σε πανδοχεία, «καπηλεία» ή «ταβερνεία». Στα μέρη αυτά σύχναζαν άνθρωποι από όλες τις κοινωνικές τάξεις,ανεξαιρέτως, όπως στρατιώτες, αξιωματικοί, κρατικοί υπάλληλοι, νέοι με τις ερωτικές τους συντρόφους αλλά και περιθωριακά άτομα, λωποδύτες, πόρνες, μαστροποί.25 Τόσο στενή μάλιστα ήταν η σχέση των πανδοχείων με τα πορνεία ώστε πολλές γυναίκες που δούλευαν σε πανδοχεία ασκούσαν πα­ράλληλα κατ' επάγγελμα εταιρισμό,26 ενώ οι μαστροποί προφασιζόμενοι το επάγγελμα του πανδοχέα μετέβαλλαν τα πανδοχεία σε πορνεία.27 Μαστροπεία διέπρατταν και πολλές διευθύντριες πανδοχείων.28 Όπως έκανε συχνά η σύζυγος του πανδοχέα είτε προσφέροντας η ίδια τις ερωτικές της υπηρεσίες στους επισκέπτες είτε χρησιμοποκόντας για το σκοπό αυτό άλλες γυναίκες σε πιο απαιτητικούς πελάτες.29
Διάφορα ερωτικά εγκλήματα ποινικώς κολάσιμα από την Πολιτεία συνέβαιναν στα πανδοχεία, όπως σε κάποια περίπτωση, ο βιασμός σεμνής γυναίκας από τους διαμένοντας σ' αυτό.30 Μια ενδεικτική περιγραφή του ανήθικου κλίματος που επικρατούσε σ' αυτά είναι η ακόλουθη:

Δύο τινές των γερόντων απηρχοντο από Αιγών εις Ταρσόν της Κιλικίας-και ελθόντες ας πανδοχείον κατ' οικονομίαν Θεού, εφ' ω αναπαυθήναι αυτούς (ην γαρ καύσων), εύρον εκεί τρεις νεωτέρους απερχόμενους εις Αίγας, έχοντας μεθ' εαυτών μίαν πόρνην.
34

 Απαγορεύτηκε σε μοναχούς και κληρικούς να επισκέπτονται και να παραμένουν σ' αυτά επί ποινή αφορισμού. Εξαιρετικά επιτρεπόταν μόνο εάν δεν είχαν να καταλύσουν κάπου αλλού.34
Η ποινή του αφορισμού απειλήθηκε και για όσους εκκλησιαστικούς αξιωματούχους επισκέπτονταν απλώς ή για φαγητό καπηλειά, θεωρώντας πως παρόμοια με τα πανδοχεία ατμόσφαιρα επικρατούσε κι εκεί.35 Πάντως κι εδώ απαλλάσσονταν του αφορισμού εάν υπήρχε ανάγκη φαγητού. Αφορίζονταν και όσοι κληρικοί ή μοναχοί ασκούσαν το επάγγελμα του καπήλου,36 το οποίο  θεωρούνταν επίμεμπτο και ταπεινό.37
Μάλιστα, στα καπηλειά σύχναζαν τάχα πόρνες οι οποίες συγχρόνως πρόσφεραν ερωτικές υπηρεσίες στους πελάτες, πράγμα απαράδεκτον για την πουριτανική ηθική.38 Γι' αυτό οι πολιτειακοί νόμοι συγκατέλεξαν τα καπηλειά μεταξύ των άσεμνων χώρων ενώ ο αυτοκράτορας Αλέξιος Α' Κομνηνός αναφέρεται σ' αυτά με τον όρο «πορνοκαπηλεία».39 Ήταν συνάμα χώρος ασφαλής για διάπραξη  σεξουαλικών πράξεων, ενώ πολλά γύναια φαύλα μετά τη δύση του ήλιου διασκέδαζαν σε καπηλειά.40 Πάντως, σύμφωνα με το Εκλογάδιον, ένα νομοθέτημα της μέσης περιόδου, η συνεύρεση με μια γυναίκα που εργάζεται σε «καπηλικό εργαστήριο» δεν θεωρείται μοιχεία.  Κάποιοι προαγωγοί καλυπτόμενοι πίσω από το επάγγελμα του καπήλου, διέπρατταν στην πραγματικότητα μαστροπεία.42 Παρ' όλο που κυρίως περιθωριακά άτομα σύχναζαν στα καπηλειά, κάποια μοναχή - όπως πληροφορούμαστε - εγκατέλειψε το μοναστήρι της για να πάει στο καπηλειό όπου εκεί, πρόχειρος ην τω βουλωμένω παντί πικρός ηδονής υπηρέτης.45


ΚΑΝΩΝ ΝΔ' ΤΩΝ ΑΓΙΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ
Ει τις κληρικός εν καπηλείω φωραθείη εσθίων, αφοριζέυθω. Πάρεξ τον εν πανδοχείω εν οδώ δι ανάγκην καταλύοντος.
35αι άλλες λαϊκές διασκεδάσεις
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2
ΓΙΩΡΓΟΣ Δ. ΚΑΟΥΡΑΣ  ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΤΑ ΕΡΩΤΙΚΑ ΕΓΚΛΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΟΙ ΤΙΜΩΡΙΕΣ ΤΟΥΣ

...μηδένα άνδρα γυναικείαν στολήν ενδιδύσκεσθαι ή γυναίκα την ανδράσιν αρμόδιον, αλλά μήτε προσωπεία κωμικά ή σατιρικά υποδύεσθαι.
(Κανών ΞΒ' της Πενθέκτης Οικουμενικής Συνόδου).


Η Εκκλησία εναντιώθηκε σε σημαντικές λαϊκές διασκεδάσεις των Βυζαντινών Ελλήνων όπως ήταν οι ιπποδρομιακοί αγώνες και οι Καλάνδαι, μια λαϊκή πομπή μεταμφιεσμένων αντίστοιχη με τη σημερινή γιορτή του καρναβαλιού. Και τούτο, γιατί σε τέτοιες μαζικές διασκεδάσεις, αναγόμενες σε παρόμοια έθιμα της Ελλήνορωμαϊκής κοινωνίας,2 πέραν του έντονου ερωτικού και Εθνικού κλίματος που επικρατούσε, ήταν τάχα πρόσφορο το έδαφος σύναψης ερωτικών σχέσεων.
Ειδικότερα, στο κατεξοχήν μαζικό θέαμα των ιπποδρομιακών αγώνων, ο κίνδυνος τέλεσης βαρύτατων σεξουαλικών εγκλημάτων ήταν μάλλον άμεσος παρά ενδεχόμενος λόγω της ελεύθερης  παρουσίας «εταίρων», δηλαδή πορνών επαγγελματιών και άλλων ατόμων του περιθωρίου, όπως δούλων, κακοποιών,3 Ιουδαίων,4 και γυναικών χαλαρών ηθών.0 Ο Ιωάννης ο “Χρυσόστομος”, ο οποίος ασκούσε  δικτατορική επιρροή στους συγχρόνους του μέσα από τα φανατικά κηρύγματα του, αναφερόταν με οργή σε εταίρες που σύχναζαν στον Ιππόδρομο για να βρουν πελάτες.6
3ο

Κάποια στιγμή, οι πόρνες προφανώς ή άλλες γυναίκες χαλαρών ηθών πρόσφεραν καλές υπηρεσίες στον «δυσσεβέστατο και πανάθλιο» αυτοκράτορα Κωνσταντίνο Ε', αγκαλιασμένες με μοναχούς τους οποίους συνάμα εξανάγκασε να κάνουν πομπή στον Ιππόδρομο, στη διάρκεια της οποίας ο λαός τους έφτυνε και τους έβριζε:
Και τη κα' τον Αυγούστον μηνός της αυτής δ' ινδικτιώνος εστηλίτευσε (εννοεί τον αυτοκράτορα Κωνσταντίνο Ε' τον Κοπρώνυμο) και ητίμασε το σχήμα των μοναχών επί τον ιπποδρομίον παρακελευσάμενος ένα έκαστον αββάν κρατείν γυναίκα τη χειρί και ούτω παρελθείν αυτούς το ιπποδρομίον εμπτυομένους και υβριζομένους υπό παντός του λαού.1

Επιπλέον, μέσα στον Ιππόδρομο τελούνταν και θεατρικές παραστάσεις ή παραστάσεις μίμων .8 Στις παραστάσεις αυτές συμμετείχαν και μουσικοί οι οποίοι διασκέδαζαν και συνάμα συναναστρέφονταν με πόρνες που σύχναζαν στον Ιππόδρομο:
Συναντήσας τινί της αυτής πόλεως επηρώτησεν αυτόν ένεκεν τον επιζητού­μενου παρ' αυτού πανδούρου. Ο δε έφη προς αυτόν Ιπποδρομείον εστί, πά­τερ, κακείσε διάγει. Και άκουσας εστέναξεν ο τον Θεού δούλος, και παρακαλέσας τον άνδρα τον ηολίτην συν αυτώ μείναι προς ένδειξιν του τοιούτον ανδρός- ο δε αιδεσθείς το αγγελικόν αυτού πρόσωπον τε και σχήμα διέμεινεν. Είτα, ηλίον λοιπόν δύναντος, και τον ιπποδρομείον πανθέντος, ιδού αυτός πάνδουρος παρίει κατέχων τη μεν μια χειρί όργανον, τη δε άλλη εταιρίδα γυμνοκέφαλον κοσμοφορούσαν ατάκτως και ασέμνως, ήτις περιερράπιζεν αυτόν και περιετρίχιζεν μετά απρεπούς γέλωτος· ον δακτυλοδεικτήσας ο πολίτης υπέδειξεν τούτον.9
Αλλά και πολλές παντρεμένες γυναίκες σύχναζαν στα θεάματα του Ιπποδρόμου δήθεν παρά τη θέληση του συζύγου τους. Γι' αυτό η Πολιτεία τη εισηγήσει των φανατικών εκκλησιαστικών παραγόντων, ανήγαγε σε λόγο διαζυγίου μια τέτοια περίπτωση:

εκείνου παραφυλαττομένου, ώστε δι όλων των θεμάτων τω ανδρί τα σύμφωνα τα τοις γαμικοίς συμβολαίοις εμφερόμενα φυλάττεσθαι... Εάν μη βουλομένον του ανδρός έξω του οίκου μείνη, ει μη τι γε τυχόν παρά τοις ιδίοις γονεύσιν. Εάν ιππικοίς (εννοεί τους ιπποδρομιακούς αγώνες) ή θεάτροις ή κυνηγίοις παραγίνηται επί τω θεωρήσαι αγνοούντος ή και κωλύοντος τον ανδρός.10

 Επιπλέον, ξεχωριστές θέσεις για τις γυναίκες δεν υπήρχαν όπως και στους ρωμαϊκούς ιπποδρόμους, με αποτέλεσμα να αναμειγνύονται με τους άντρες θεατές."
Παράλληλα, κατά τη διάρκεια των αγώνων οι θεατές επιδίδονταν σε βωμολοχίες12 και άναρθρες κραυγές, ώστε ο καλόγερος, ο Γρηγόριος ο Θεολόγος να κάνει λόγο για την άσεμνον των ιπποδρόμων ωδήν.13 Γενικότερα, η συνολική συμπεριφορά των θεατών ήταν, θορυβώδης και ως εκ τούτου προκλητική και άσεμνη για τους φανατικούς “Πατέρες” της Εκκλησίας. Είναι χαρακτηριστική άλλωστε η συμπεριφορά των θεατών όταν ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος Ε', κατά την προσφιλή του συνήθεια, φέρθηκε με σκληρό και ατιμωτικό τρόπο στο σύγχρονο του πατριάρχη Κωνσταντίνο:


τη δε έξης ημέρα ιπποδρομίας ούσης, εψίλωσαν αυτού την όψιν και εγύμνωσαν αυτού την γενειάδα και τας της κεφαλής τρίχας και των οφρύων, και ενδύσαντες αυτόν οπρικόν και αμανίκωτον κονδόν εκάθισαν αυτόν επί όνου σαγματωμενου εξανάστροφα κρατούντα την ουράν αυτού, και εξήνεγκαν δια του διιππίου εις το ιπποδρόμιον, του λαού παντός και του δήμου ανασκάπτοντος και εμπτύοντος αυτόν, έσυρε δε τον όνον Κωνσταντίνος ο ανεψιός αυτού ρινοκοπημένος (δηλαδή με κομμένη μύτη), ελθόντος δε αυτού εν τοις δήμοις, κατήλθον και ενέπτυσαν και κόνιν επέρριπτον επ' αυτόν, ενέγκαντες δε αυτόν εις το στάμα έρριψαν αυτόν εκ του όνου και επάτησαν τον τράχηλον αυτού- και καθίσαντες αυτόν απέναντι των δήμων, ήκουε παρ' αυτών σκωπτικούς λόγους έως της απολύσεως του ιππικού.Μ


Το κείμενο αυτό μας δίνει μια χαρακτηριστική περιγραφή διαπόμπευσης, που ήταν συνηθισμένη παρεπόμενη ποινή αλλά ιδιαίτερα ατιμωτική.
Δεν αποκλείονται παρόμοια περιστατικά διαπόμπευσης και τέτοιας απαράδεκτης μαζικής αντίδρασης να συνέβαιναν συχνά, πέραν δηλαδή της συγκεκριμένης ιστορικής συγκυρίας, αφού ο ιπποδρομιακός χώρος ήταν ένα συνονθύλευμα θεατών, αμφίβολης ηθικής υπόστασης.

 Γι' αυτό η Εκκλησία προφασιζόμενη λόγους ηθικής, αποδοκίμασε την παρακολούθηση των ιπποδρομιακών αγώνων αφού σε τέτοιους χώρους διέβλεπε τον κίνδυνο τάχα  διάπραξης ερωτικών εγκλημάτων. Ένας επιπλέον λόγος αποδοκιμασίας τους ήταν, ο απάράδεκτος ισχυρισμός ότι στον Ιππόδρομο ανθούσε η μαγεία.15 Ο λόγος της έντονης δραστηριότητας των μάγων στο χώρο αυτό θα πρέπει να αναζητηθεί στις στενές σχέσεις ανάμεσα στις ιπποδρομίες και τους ηνιόχους αφενός και τους μάγους αφετέρου. Δηλαδή, το πιο
32
προσφιλές από τα αθέμιτα μέσα που χρησιμοποιούσαν οι οδηγοί των αρμάτων για τη νίκη και των επάθλων και της δόξας που αυτή συνεπαγόταν ήταν η αναζήτηση ενός μάγου που αναλάμβανε την υποχρέωση, με θυσίες και άλλες μεθόδους επικλήσεως των δαιμόνων, να καταστήσει είτε τους αντιπάλους του πελάτη του ανίκανους να οδηγήσουν με δεξιοτεχνία το άρμα τους, είτε τα άλογα τους ανήμπορα να τρέξουν γρήγορα. Η Εκκλησία κατέταξε τη μαγεία (που δεν ασκούσε αυτή) στα βαρύτατα κανονικά αδικήματα και την εξομοίωσε από πλευράς ποινών και βαρύτητας με τη μοιχεία και την ομοφυλοφιλία:


 αρρενοφθόροι και ζωοφθόροι και φονείς και φαρμακοί (δηλαδή οι μάγοι) και μοιχοί και ειδωλολάτραι της αυτής καταδίκης εισίν ηξιωμένοι.16

Για όσους πάντως παρακολουθούσαν ιπποδρομίες δεν προβλέφθηκε κάποια ποινή και αυτό πιθανώς εξαιτίας της αγάπης των Βυζαντινών για το συγκεκριμένο θέαμα. Μάλιστα, τις Κυριακές και τις μεγάλες γιορτές πολλοί, ανάμεσα τους ακόμη και κληρικοί και μοναχοί, εγκατέλειπαν τους ναούς για να επισκεφτούν τον Ιππόδρομο. Η Εκκλησία ζήτησε από την Πολιτεία να απαγορεύσει τη διενέργεια των αγώνων τις ημέρες αυτές.17 Πάντως για τους μοναχούς και κληρικούς που σύχναζαν στον Ιππόδρομο προβλέφθηκε η ποινή της καθαίρεσης.18
Αυτή επιβαλλόταν και σε κληρικούς ή μοναχούς που συμμετείχαν σε καρναβαλικές διασκεδάσεις. Εξίσου ποινικοποιημένη ήταν και η συμμετοχή των πολιτών σε τέτοιες εκδηλώσεις με προβλεπόμενη εδώ την ποινή του αφορισμού:

μηδένα άνδρα γυναικείαν στολήν ενδιδύσκεσθαι ή γυναίκα την ανδράσιν αρμόδιον, αλλά μήτε προσωπεία κωμικά ή σατιρικά υποδύεσθαι.19

Στις Καλάνδαις πολλοί, μεταμφιεσμένοι σε στρατιώτες, ανέβαιναν σε άρματα και διέσυραν τους δυνάστες τους. Φορούσαν μακρύ γυναικείο χιτώνα και γυναικεία παπούτσια και αλλάζοντας τον τόνο της φωνής τους, μιμούνταν τη γυναικεία φωνή. Κάποιοι άλλοι, μεταμφιέζονταν σε γυναίκες, οι γυναίκες σε άντρες ενώ άλλοι παρίσταναν διάφορα ζώα ή τυράνους με τη συνοδεία τους, ακόμη και μοναχούς ή μοναχές.20

Πολλοί κληρικοί μεταμφιέζονταν μέσα στους ναούς τη γιορτή των Χριστουγέννων και των Φώτων ή άλλων γιορτών, είτε φορώντας στρατιωτικά φορέματα ή φορέματα μοναχών είτε παριστάνοντας τετράποδα ζώα.21
33
Τις πομπές των μεταμφιεσμένων συνόδευαν ερωτικά τραγούδια και εκστατικοί χοροί,22 δημιουργώντας έτσι όλες τις προϋποθέσεις για τη σύναψη αξιόποινων ερωτικών σχέσεων κατά την άποψη των φανατικών. Πέραν αυτού, η συμμετοχή των γυναικών στους χορούς ήταν ιδιαίτερα έντονη.23 Όπως άλλαχχτε η συμμετοχή των εταίρων, οι οποίες μάλιστα μεταμφιέζονταν σε μοναχές, όταν όμως συλλαμβάνονταν, η Πολιτεία τις τιμωρούσε με σωματικά βασανιστήρια ή εξορία. Στις ίδιες ποινές υπέπιπταν και οι άντρες που μιμούνταν ή διακοψωδούσαν μοναχούς ή μοναχές είτε στις εκδηλώσεις αυτές είτε σε θεατρικές παραστάσεις.21
Παράνομες ερωτικές πράξεις διαπράττονταν σε πανδοχεία, «καπηλεία» ή «ταβερνεία». Στα μέρη αυτά σύχναζαν άνθρωποι από όλες τις κοινωνικές τάξεις,ανεξαιρέτως, όπως στρατιώτες, αξιωματικοί, κρατικοί υπάλληλοι, νέοι με τις ερωτικές τους συντρόφους αλλά και περιθωριακά άτομα, λωποδύτες, πόρνες, μαστροποί.25 Τόσο στενή μάλιστα ήταν η σχέση των πανδοχείων με τα πορνεία ώστε πολλές γυναίκες που δούλευαν σε πανδοχεία ασκούσαν πα­ράλληλα κατ' επάγγελμα εταιρισμό,26 ενώ οι μαστροποί προφασιζόμενοι το επάγγελμα του πανδοχέα μετέβαλλαν τα πανδοχεία σε πορνεία.27 Μαστροπεία διέπρατταν και πολλές διευθύντριες πανδοχείων.28 Όπως έκανε συχνά η σύζυγος του πανδοχέα είτε προσφέροντας η ίδια τις ερωτικές της υπηρεσίες στους επισκέπτες είτε χρησιμοποκόντας για το σκοπό αυτό άλλες γυναίκες σε πιο απαιτητικούς πελάτες.29
Διάφορα ερωτικά εγκλήματα ποινικώς κολάσιμα από την Πολιτεία συνέβαιναν στα πανδοχεία, όπως σε κάποια περίπτωση, ο βιασμός σεμνής γυναίκας από τους διαμένοντας σ' αυτό.30 Μια ενδεικτική περιγραφή του ανήθικου κλίματος που επικρατούσε σ' αυτά είναι η ακόλουθη:

Δύο τινές των γερόντων απηρχοντο από Αιγών εις Ταρσόν της Κιλικίας-και ελθόντες ας πανδοχείον κατ' οικονομίαν Θεού, εφ' ω αναπαυθήναι αυτούς (ην γαρ καύσων), εύρον εκεί τρεις νεωτέρους απερχόμενους εις Αίγας, έχοντας μεθ' εαυτών μίαν πόρνην.
34

 Απαγορεύτηκε σε μοναχούς και κληρικούς να επισκέπτονται και να παραμένουν σ' αυτά επί ποινή αφορισμού. Εξαιρετικά επιτρεπόταν μόνο εάν δεν είχαν να καταλύσουν κάπου αλλού.34
Η ποινή του αφορισμού απειλήθηκε και για όσους εκκλησιαστικούς αξιωματούχους επισκέπτονταν απλώς ή για φαγητό καπηλειά, θεωρώντας πως παρόμοια με τα πανδοχεία ατμόσφαιρα επικρατούσε κι εκεί.35 Πάντως κι εδώ απαλλάσσονταν του αφορισμού εάν υπήρχε ανάγκη φαγητού. Αφορίζονταν και όσοι κληρικοί ή μοναχοί ασκούσαν το επάγγελμα του καπήλου,36 το οποίο  θεωρούνταν επίμεμπτο και ταπεινό.37
Μάλιστα, στα καπηλειά σύχναζαν τάχα πόρνες οι οποίες συγχρόνως πρόσφεραν ερωτικές υπηρεσίες στους πελάτες, πράγμα απαράδεκτον για την πουριτανική ηθική.38 Γι' αυτό οι πολιτειακοί νόμοι συγκατέλεξαν τα καπηλειά μεταξύ των άσεμνων χώρων ενώ ο αυτοκράτορας Αλέξιος Α' Κομνηνός αναφέρεται σ' αυτά με τον όρο «πορνοκαπηλεία».39 Ήταν συνάμα χώρος ασφαλής για διάπραξη  σεξουαλικών πράξεων, ενώ πολλά γύναια φαύλα μετά τη δύση του ήλιου διασκέδαζαν σε καπηλειά.40 Πάντως, σύμφωνα με το Εκλογάδιον, ένα νομοθέτημα της μέσης περιόδου, η συνεύρεση με μια γυναίκα που εργάζεται σε «καπηλικό εργαστήριο» δεν θεωρείται μοιχεία.  Κάποιοι προαγωγοί καλυπτόμενοι πίσω από το επάγγελμα του καπήλου, διέπρατταν στην πραγματικότητα μαστροπεία.42 Παρ' όλο που κυρίως περιθωριακά άτομα σύχναζαν στα καπηλειά, κάποια μοναχή - όπως πληροφορούμαστε - εγκατέλειψε το μοναστήρι της για να πάει στο καπηλειό όπου εκεί, πρόχειρος ην τω βουλωμένω παντί πικρός ηδονής υπηρέτης.45


ΚΑΝΩΝ ΝΔ' ΤΩΝ ΑΓΙΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ
Ει τις κληρικός εν καπηλείω φωραθείη εσθίων, αφοριζέυθω. Πάρεξ τον εν πανδοχείω εν οδώ δι ανάγκην καταλύοντος.
35