NOT IN THIS "NEW GREECE" - ΟΧΙ ΣΕ ΑΥΤΗΝ ΤΗΝ "ΝΕΑ ΕΛΛΑΔΑ"

NOT IN THIS "NEW GREECE"  - ΟΧΙ ΣΕ ΑΥΤΗΝ ΤΗΝ "ΝΕΑ ΕΛΛΑΔΑ"
NOT IN THIS "NEW GREECE" - ΟΧΙ ΣΕ ΑΥΤΗΝ ΤΗΝ "ΝΕΑ ΕΛΛΑΔΑ"

Monday, March 25, 2013

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ: ΓΕΝΝΗΘΗΚΑ ΣΤΟ ΧΙΛΙΑ ΤΕΤΡΑΚΟΣΙΑ ΔΥΟ








ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΣ: ΓΕΝΝΗΘΗΚΑ ΣΤΟ ΧΙΛΙΑ ΤΕΤΡΑΚΟΣΙΑ ΔΥΟ

25

Ανεβαίνοντας προς τη Μεγάλη Στοά (δηλαδή προς τα Προπύλαια), αφήσαμε δεξιά μας το ναό της Αθηνάς Νίκης που για χάρη του είχε αλλάξει και περιορίσει ο Μνησικλής τα πρώτα μεγαλοπρεπέστερα σχέδια των Προπυλαίων. Χρειαζόταν κι ο μικρός αυτός ναός για ν' αντιπερισπάσει τη μονοτονία του μεγαλείου.
Όταν σταθήκαμε λίγο για να κοιτάξουμε τον μικρό ναό, μου λέει ο Γεώργιος Χαλκοκονδύλης: Ελάχιστοι είν' εκείνοι που ξέρουν ακόμα ότι το κομψό αυτό οικοδόμημα με τους ιδιόρρυθμους κίονες είναι ο ναός της Αθηνάς Νίκης. Κ' οι πιο μελετημένοι θα σου πουν ότι είναι το «μικρόν διδασκαλείον... των μουσικών, όπερ Πυθαγόρας ο Σάμιος συνεστήσατο». Με την ίδια βεβαιότητα θα σου πουν οι μελετημένοι ότι στο Ερεχθείο που θα θαυμάσουμε σε λίγο «το των Επικούρειων ήκμαζε διδασκαλείον». Έχει περάσει τόσος καιρός αφότου ο Περικλής έβαλε τον Φειδία, τον Ικτίνο και τον Καλλικράτη να χτίσουν τον Παρθενώνα, ώστε είναι φυσικό να χάνεται η μνήμη μέσ' στο βαθύ σκοτάδι ή στο μεγάλο κ' εκτυφλωτικό φως του παρελθόντος και να συγχέει τους θεούς με τους φιλοσόφους και τους ναούς με τα διδασκαλεία.
Ακόμα και για τον Παρθενώνα θα σου πουν κάμποσοι από τους μελετημένους ότι είναι ναός «ον ωκοδόμησαν Απολλώς και Ευλόγιος επ' ονόματι αγνώστω θεώ». Ίσως είμαστε οι δυο μοναδικοί άνθρωποι στην Αθήνα που, τη στιγμή τούτη, γνωρίζουμε την ιστορική αλήθεια. Οι Χριστιανοί δεν ήταν όλοι μεγάλοι, όπως ο Μέγας Βασίλειος ή ο πατριάρχης Φώτιος ή κι ο τραγικός μητροπολίτης μας Μιχαήλ Χωνιάτης. Πολλοί από τους Χριστιανούς νόμισαν ότι, για νάναι αληθινοί Χριστιανοί, έπρεπε να πάψουν νάναι Έλληνες και Αθηναίοι. Έτσι έκαμαν ό.τι μπορούσαν για να παραμορφώσουν την ιστορική αλήθεια. Ο Παρθενών που, πριν γίνει ναός της Θεομήτορος, είχε ονομασθεί από τους πρώτους Αθηναίους Χριστιανούς ναός της Αγίας του Θεού Σοφίας, δεν έπρεπε να θυμίζει την Αθηνά. Αφοι ο Απόστολος των Εθνων αναγνώρισε μόνο τον Άγνωστο Θεό («ον ουν αγνοούντες ευσεβείτε. τούτον εγώ καταγγέλλω υμίν») έπρεπε ο Παρθενών να θεωρηθεί ναός που χτίστηκε -και μάλιστα από δυο πατριάρχες της Αλεξάνδρειας, τον Απολλώ και τον Ευλόγιο- «επ' ονόματι αγνώστω Θεώ». Αν ρωτήσεις τον απλό και αγράμματο λαό, θα σου πει ότι στην Αθήνα την ίδρυσε ο ιερός Σολομών! Μεταβάλλοντας τον Σόλωνα, τον μεγάλο νομοθέτη, σε Σολομώντα, έκαμαν οι καλόγεροι τον αγράμματο λαό να θεωρεί κι αυτήν την Προχριστιανική ιστορία των Αθηνών συνυφασμένη με την Παλαιά Διαθήκη! Ο κόσμος δεν έπρεπε, σύμφωνα με την απλοϊκή τους σκέψη, νάχει άλλη ιστορία εκτός από την ιστορία των Ιουδαίων. Έτσι. τη θέση των μεγάλων μύθων την πήραν ανόητα παραμυθία. Κάμποσα από τ' ανόητα αυτά παραμύθια είναι, βέβαια, ωραία και η ψυχή του λαού, μαγεμένη, τ' αγκαλιάζει. Κρατάνε κάτι από τους αρχαίους μύθους, μόνο που αυτός ο Ζευς γίνεται Σολομών, κ' η πανέμορφη Ευρώπη που πατέρα. τον Αγηνορα, τον βασιλιά της Φοινίκης, γίνεται Βαλκίδα, κόρη του βασιλιά του Σαβά! Άκουσα κάποιον να λέει -και χωρίς άλλο, η μεταμόρφωση αυτή του μεγάλου μύθου θα επικρατήσει αργότερα- ότι ο Σολομών πήρε τη Βαλκίδα και, καβάλλα στον άνεμο, πέταξε μαζί της στην Κρήτη, κι από την Κρήτη ξαναπέταξε μαζί της, κ' ήρθε και ίδρυσε την Αθήνα. Την πυλη του Αδριανού μου την ονόμασε ο μεταπλαστής αυτός του Ελληνικού μύθου «πόρτα της βασιλοπούλας». Ήταν η πόρτα, όπως μου είπε, που οδηγούσε στο παλάτι της Βαλκίδας.
Κάποτε πρέπει-μ' αυτά περίπου τα λόγια τέλειωσε ο Γεώργιος Χαλκοκονδύλης τη διδακτική ομιλία του- να ξεχωρίσει η αλήθεια από το ψέμα και ο μεγάλος μύθος από τα παραμύθια. Δε θα χάσει τίποτε η θρησκεία του Χριστού, αν παραδεχθούμε ότι, εκτός από την Παλαιά Διαθήκη, υπάρχει και η ιστορία της Ελλάδος.
Τα λόγια αυτά μου θύμισαν όσα μου έλεγε συχνά κι ο δάσκαλός μου. Αν και καλόγερος, ζητούσε και την κοσμική αλήθεια που, όσο κι αν είναι ασήμαντη και μάταιη, είναι οπωσδήποτε σημαντικώτερη και λιγώτερο μάταιη από το κοσμικό ψέμα, από τη ανακρίβεια. Και μ' έμαθε και μένα ο δάσκαλος μου να ζητάω τη κοσμική αλήθεια και να μην τη θεωρώ διόλου ασυμβίβαστη με το αληθινό και αιώνιο φως. 0 ίδιος ο Θεός δεν αρκέσθηκε στο αιώνιο και άκτιστο φως -στο φως του προσώπου του- κ' έχτισε για μας τους ανθρώπους (για να χαρούν, ίσως, και τα δικά του μάτια) και το φως του κόσμου τούτου, τον ήλιο που φωτίζει τον Παρθενώνα.



26

Αντικρίζοντας από κοντά τον Παρθενώνα, κυριεύθηκα από το αίσθημα ότι βρήκα επιτέλους το σημείο όπου ο άνθρωπος ως κτίστης πλησιάζει τον κτίστη και δημιουργό του κόσμου. Τώρα πια ξέρω ότι το αίσθημα εκείνο ήταν βέβηλο. Ωστόσο, είμαι βέβαιο ότι ο Θεός -ο ίδιος που τιμώρησε αυστηρά όσους έχτισαν τον πύργο της Βαβέλ- θα συγχωρούσε την υπερηφάνεια εκείνων που έχτισαν τον Παρθενώνα. Όπως και ο ρυθμός του ναού είναι απλό και αυστηρός, έτσι λιτή, συγκρατημένη και σεμνή θάταν χωρίς άλλο και η υπερηφάνεια που θάνιωσαν μέσα τους ο Περικλής και ο Φειδίας.
Ο Γεώργιος Χαλκοκονδύλης μού είπε ότι δε στοίχισε ακριβά στον Παρθενώνα η μετατροπή του σε Χριστιανικό ναό. Η πιο μεγάλη απώλεια ήταν, βέβαια, η απομάκρυνση κ' εξαφάνιση του εθνικού ειδώλου, της χρυσελεφάντινης Παρθένου που έπλασε ο Φειδίας και που ήταν δώδεκα μέτρα ψηλή. Ταίριαζε, όμως, πραγματικά το θρυλικό εκείνο αριστούργημα, που θα ξεχώριζε χωρίς άλλο υπερβολικά, με το αρχιτεκτονικό δημιούργημα που ονομάζεται Παρθενών και με τη γλυπτική επεξεργασία που έχει γίνει στα αετώματα του ναού, στις μετόπες, καθώς και στις άλλες μαρμάρινες πλάκες του; Η φαντασία μου δε μπόρεσε να συλλάβει την απουσία της πανύψηλης Αθηνάς που, όσο κι αν θαυμάστηκε άλλοτε απ' όσους την είδαν, εμένα που δεν την είδα δε μου λείπει διόλου.
Τις μεταβολές που έγιναν στο ίδιο το οικοδόμημα μου τις εξήγησε όλες ο Χαλκοκονδύλης. Το ότι η είσοδος του Χριστιανικού ναού μεταφέρθηκε από την ανατολική στη δυτική πλευρά του Παρθενώνος, αυτό ήταν αναπόφευκτο, αλλά και δεν άλλαξε ουσιαστικά το καλλιτεχνικό νόημα του αρχαίου ναού. Αν η κύρια είσοδος του αρχαίου ναού ήταν από κει που βγαίνει ο ήλιος, στον οπισθόδομο δε μπορούσαν να μπουν οι αρχαίοι Αθηναίοι παρά μόνο από την αντίθετη πλευρά που ήταν, έτσι, κι αυτή μια θαυμάσια είσοδος με αυτόνομο νόημα και μ' ένα αέτωμα που έδειχνε την Αθηνά νικήτρια. Στο αέτωμα της κύριας εισόδου, η Αθηνά εξακολουθεί να παλεύει -σα νάταν η «έρις» ανάμεσα τους αιώνια- με τον Ποσειδώνα. Στο αέτωμα της δυτικής πλευράς οι Αθηναίοι έβλεπαν την Αθηνά να τους προστατεύει απερίσπαστη και ήρεμη. Το αέτωμα αυτό δεν έχει πάθει καμμιά ζημιά, ενώ το άλλο της ανατολικής πλευράς θυσιάσθηκε ώς ένα βαθμό στη Χριστιανική ανάγκη ν' ανοίγουν παράθυρα που έπρεπε να φωτίζουν την Άγια Τράπεζα.
Μπορεί η εσωτερική αρχιτεκτονική του ναού ν' άλλαξε ριζικά, αφού τη θέση του παλαιού πρόναου την πήρε το Άγιο Βήμα. Ο Χαλκοκονδύλης έλεγε ότι είναι πιθανό ν' αφαιρέθηκαν και οι επάλληλοι κίονες που θάταν τοποθετημένοι στο εσωτερικό τμήμα του αρχαίου ναού. Τη θέση τους την πήραν άλλοι κίονες, όπως οι δυο που διαμορφώνουν και υποστηρίζουν τώρα την Ωραία Πύλη. Και ο τοίχος που χώριζε απόλυτα τον οπισθόδομο από το ναό της Αθηνάς έχει τώρα ένα άνοιγμα που οδηγεί από τον νάρθηκα (τον αρχαίο οπισθόδομο) στο καθολικόν του Χριστιανικού ναού.
203

 και το θυμάρι ήταν τόσο γλυκεία που η ψυχή μου είχε αρχίσει να μεθάει. Ώς το Φαληρικό πέλαγος η ματιά μου αγκάλιασε τα πιο ιερά τοπία και τις πιο ιερές αναμνήσεις του Γένους μου.
30

Μια μέρα ξύπνησα με δυνατό χτυποκάρδι. Το πρωινό εκείνο θα ξεκινούσαμε για τον Μαραθώνα. Και θα περνούσαμε και τη νύχτα εκεί. Κ' ήθελα καλά και σώνει να διαπιστώσω αν είχε δίκιο ο Παυσανίας που έλεγε: «ενταύθα ανά πάσαν νύκτα και ίππων χρεμετιζόντων και ανδρών μαχόμενων έστιν αισθέσθαι».
Αν και έφιππος, βρήκα ότι η απόσταση, που ο Αθηναίος Μαραθωνομάχος κατάφερε να διανύσει, τρέχοντας, για ν' αναγγείλει τη μεγάλη είδηση της νίκης, ήταν πολύ μεγαλύτερη απ' ό,τι είχα φαντασθεί. Όσο προχωρούσαμε, τόσο απομακρυνόταν ο Μαραθών. Ποιος ξέρει, για το αίσθημα που με κατείχε μπορεί να μην έφταιγε η φυσική απόσταση• μπορεί νάφταιγε η ιστορική απόσταση των ημερών μου από τον Μαραθώνα. Χίλια εννιακόσια περίπου χρόνια με χώριζαν από την ημέρα που ξημέρωσε με τη μεγαλύτερη απειλή και που έδυσε με τον πιο μεγάλο θρίαμβο. Το Γένος μου ήταν, τότε, μικρό όπως και τώρα, τόσο μικρό που έπρεπε και οι δούλοι ακόμα να πολεμήσουν για ν' αυξηθεί κάπως ο αριθμός των μαχητών («εμαχέσαντο γαρ και δούλοι τότε πρώτον»). Είναι τόσο ωραίο -τόσο Χριστιανικό πριν εμφανισθεί καν ο Χριστός- ότι πλάι στους τάφους των ελεύθερων Αθηναίων και Βοιωτών υπάρχουν και οι τάφοι των ηρωικών δούλων που έπεσαν μαζί τους! Πέφτοντας οι δούλοι στο πεδίο της μάχης, έγιναν εξίσου ελεύθεροι όσο και οι Αθηναίοι που τους έκαμαν την τιμή να τους πάρουν μαζί τους.
Πώς, όμως, κατάφερε το μικρό εκείνο Γένος των Ελλήνων να νικήσει τ' αμέτρητα πλήθη των εχθρών, τις φοβερές εκείνες μάζες που γεννάει η Ασία και που σαν ογκόλιθοι κυλούν κάθε τόσο επάνω στον λεπτό φλοιό της Ελληνικής γης;
Και πώς, δίχως να πιστεύουν ακόμα οι Έλληνες στον Χριστό που ήρθε πολύ αργότερα, έγινε για χάρη τους το μεγάλο θαύμα που σήμερα, μ' όλες τις προσευχές και δεήσεις των ισαποστόλων αυτοκρατόρων κ αγίων μας πατριαρχών, δε γίνεται;Δεν αρκούσε, φαίνεται, να χτίζουμε εκκλησιές, να κάνουμε λιτανείες -


212

και να νηστεύουμε, για να γίνει το θαύμα που θα μας έσωζε. Φοβάμαι ότι η Χριστιανική μας πίστη έχει συνδυασθεί με μεγάλη παθητικότητα. Μήπως, επειδή κι ο Χριστός αφήκε να τον ραπίσουν και να τον σταυρώσουν, εκάναμε καλά που αφήκαμε κ' εμείς να μας ραπίζουν και να μας σταυρώνουν; Το ερώτημα τούτο σκαλώνει συχνά στη σκέψη μου. Κ' έχει, χωρίς άλλο, κάποιο μεγάλο νόημα και το ερώτημα αυτό. Αλλά δε μπόρεσα ακόμα να βρω την απάντηση που θα μούδινε ο Θεός το δικαίωμα να δώσω. Φαίνεται ότι ο Θεός δε μας δίνει το δικαίωμα ν' απαντούμε στα πολύ μεγάλα ερωτήματα. Πάντως, δεν το δωσε σε μένα το δικαίωμα τούτο.
Τη νύχτα που πέρασα στον Μαραθώνα, άκουσα άλογα να χρεμετίζουν και άντρες να χτυπιούνται με τα όπλα τους...


31

Λίγες μέρες πριν φύγω από την Αθήνα για να γυρίσω στην αγαπημένη μου Πάτρα, ο Γεώργιος Χαλκοκονδύλης μού είπε ότι θα κάναμε έναν περίπατο στην Ελευσίνα. Είχα κάμποσες φορές βαδίσει στην Ιερά Οδό, αλλά δεν είχα φθάσει ώς εκεί. Αντικρίζοντας τα στενά της Σαλαμίνας, δε μπόρεσα να εξηγήσω πώς το τεράστιο εκείνο γεγονός της ναυμαχίας χώρεσε μέσα σ' αυτά τα στενά. Στην Ελευσίνα δε βρήκα τίποτε όρθιο. Από το έτος 396 που πέρασε από κει ο Αλάριχος, τα πάντα χάθηκαν. Όταν ο ανθύπατος της Αχαΐας Πραιτεξτάτος έγραψε στον αυτοκράτορα Ουαλεντινιανό ότι η απαγόρευση των νυχτερινών θυσιών και τελετών δεν έπρεπε να περιλάβει τα Ελευσίνια μυστήρια, γιατί αυτό θα είχε ως αποτέλεσμα «αβίωτον τοις 'Ελλησιν καταστήσειν τον βίον», ο αυτοκράτωρ «επέτρεψεν, αργούντος του νόμου, πράττεσθαι πάντα κατά τα εξ αρχής πάτρια». Ο Αλάριχος που στην επιδρομή του τον ακολουθούσε πλήθος μοναχών δε θεώρησε, φαίνεται, θεμιτή την εξαίρεση κ' έβαλε τους Γότθους, και προπάντων τους Έλληνες μοναχούς, να γκρεμίσουν τα βέβηλα ιερά, να βάλουν φωτιά και ν' ανασκάψουν ολόκληρη την περιοχή όπου η Ελλάς είχε μυήσει τους διαλεχτότερους άνδρες του κόσμου στην κρυφή αλήθεια της ζωής και του θανάτου. Την Ακρόπολη, όπου ήξερε ότι θάβρισκε λείψανα Χριστιανών μαρτύρων, δεν την έθιξε ο Αλάριχος. Δεν είχε, λοιπόν, δίκιο ο Νεοπλατωνικός Ευνάπιος που, πενήντα
213

περίπου χρόνια πριν από την επιδρομή του νεαρού και υπερήφανου Αλάριχου, έλεγε ότι, αν επικρατούσε ο Χριστιανισμός, «σκότος τυραννήσει τα επί γης κάλλιστα». Ούτε ο αιρετικός Χριστιανισμός του Αλάριχου δεν έθιξε τον Παρθενώνα. Αν έθιξε κ' αφάνισε την Ελευσίνα, σ' αυτό έφταιγε το πείσμα των Αθηναίων που, τριακόσια πενήντα χρόνια μετά τη Σταύρωση και την Ανάσταση του Σωτήρος, προτιμούσαν τα βέβηλα μυστήρια από τα ιερά και άχραντα. Αφού ο Ουαλεντινιανός ήταν ανεκτικός, ήταν μοιραίο νάρθει ο Αλάριχος για να συνδυάσει την απαγόρευση των άχρηστων πια μυστηρίων με την καταστροφή της Ελευσίνας.
Γυρίζοντας από τον τόπο της καταστροφής που δε θυμίζει πια τίποτε, μου είπε ο Γεώργιος Χαλκοκονδύλης ότι. στο δρόμο μας. θα σταματήσουμε για λίγο σ' ένα μοναστήρι. Το μοναστήρι του Δαφνίου -μου είπε- βρίσκεται πια στα χέρια των Λατίνων, αλλά ιδρύθηκε στις μέρες του Ιουστινιανού, και το ναό του τον έχτισαν, γύρω στο έτος 1100, οι δικοί μας στο ίδιο ακριβώς μέρος όπου οι παλαιοί μας πρόγονοι είχαν υψώσει το ναό του Απόλλωνος. Στην οχυρωμένη αυτή μονή των Κιστερκιανών μοναχών -στη SANTA MARIA DI DALPHINO, όπως την ονόμαζαν- έδειξαν ιδιαίτερη αγάπη οι Φράγκοι δούκες Δελαρός. Εκεί βρίσκονται οι τάφοι δουκών και άλλων Φράγκων ευγενών. Αφότου, όμως, πήραν την Αττική οι Κα-ταλανοί. το Δαφνί (όπως το λέει ο λαός) έχασε τη φήμη του, που ο ίδιος ο Πάπας την είχε κατακυρώσει, και ουσιαστικά εγκαταλείφθηκε. Πίσω από τα ισχυρά του τείχη δε ζούσαν πια. όταν ο Γεώργιος Χαλκοκονδύλης μού αποκάλυψε τον κρυφό θησαυρό που υπάρχει εκεί μέσα, παρά μόνο μερικοί αδιάφοροι Λατίνοι μοναχοί που δεν ήξεραν καλά-καλά σε πιο τάγμα ανήκουν.
Τώρα θα ιδείς - μου λέει ο Γεώργιος Χαλκοκονδύλης, ενώ μπαίναμε στην εκκλησία του μοναστηριού - ότι
ο Ευνάπιος όταν έλεγε ότι με την επικράτηση του Χριστιανισμού «σκότος τυραννήσει τα επί γης κάλλιστα».