θεοῖς σωτῆρσιν ἔθυον καὶ ἀναθήματα ἀνέθηκα

θεοῖς σωτῆρσιν ἔθυον καὶ ἀναθήματα ἀνέθηκα
θεοῖς σωτῆρσιν ἔθυον καὶ ἀναθήματα ἀνέθηκα

NOT IN THIS "NEW GREECE" - ΟΧΙ ΣΕ ΑΥΤΗΝ ΤΗΝ "ΝΕΑ ΕΛΛΑΔΑ"

NOT IN THIS "NEW GREECE"  - ΟΧΙ ΣΕ ΑΥΤΗΝ ΤΗΝ "ΝΕΑ ΕΛΛΑΔΑ"
NOT IN THIS "NEW GREECE" - ΟΧΙ ΣΕ ΑΥΤΗΝ ΤΗΝ "ΝΕΑ ΕΛΛΑΔΑ"

Friday, September 16, 2011

Διατί ομιλούμε δια θρησκείαν;



Συχνά δεχόμεθα αυτό το ερώτημα. Προσφάτως μας είπε, τελείως καλοπροαίρετα, ένας φίλος: "λέτε τόσα πολύ ωραία πράγματα, άλλα μας τα χαλάτε μέ τό Δωδεκάθεο!" Διατί άραγε; Δέν μας αρκεί ή αρχαία ελληνική φιλοσοφία, ή λογοτεχνία, ή τέχνη, η επιστήμη, δέν μάς αρκούν όλα αυτά και θέλομε ίεροπραξίες, σπονδές και ύμνους; Εμείς, "διαφωτισμένοι" άνθρωποι!Λοιπόν, όλα αυτά τά επιχειρήματα βασίζονται εις εδραίας παρεξηγήσεις, παρεξηγήσεις πού χρονίζουν. Εξηγούμεθα. Έν πρώτοις υπάρχει ή άποψις ότι ή αρχαία έλληνική διανόησις προήγετο βαθμιαίως άπό τό στάδιον της παραδοσιακής θρησκευτικής πίστεως εις μίαν όρθολογιστικήν προσέγγισιν ή οποία και ώδήγησε βαθμιαίως τους Αρχαίους εις την "άπόρριψιν" τής Ελληνικής θρησκείας.Ουσιαστικώς ρίζα τής απόψεως αυτής είναι μία απηρχαιωμένη τάσις μελέτης τής αρχαιότητος ή οποία ορίζει έναν ίδιότυπον "όρθολογισμόν", έργαστηριακόν κατασκεύασμα, ώς κύριον χαρακτηριστικόν τής σκέψεως τών μεγάλων διανοητών τής αρχαιότητος. "Ας λάβωμε ώς παράδειγμα έναν συγγραφέα, τον όποιον επικαλούνται περισσότερον άπό οιονδήποτε άλλον οί οπαδοί τής θέσεως αυτής, τόν Εύριπίδην. Θα χρειασθή νά πάμε τουλάχιστον έναν αιώνα πίσω, και δή εις την περίοδον 1900-1910: είναι ή εποχή πού ό Ευριπίδης βαπτίζεται "ποιητής τού Ελληνικού Διαφωτισμού" (βλ. τό όμότιτλον βιβλίον τού W. Nestle) και ό A. W. Verrali γράφει μελέτη μέ τίτλον Euripides the Rationalist, , ύποστηρίζων, μεταξύ άλλων, ότι πραγματικός ήρως τών Βακχών είναι ό Πενθεύς, ενώ ό "Διόνυσος" τού έργου δεν είναι παρά ένας "ψευδοπροφήτης", ό όποιος ...δηλητηριάζει (κυριολεκτικώς!) τόν "άτυχη" βασιλέα, ώστε νά έ'χη παραισθήσεις! Αί απόψεις αύταί έ'χουν βεβαίως προ πολλού καταρρεύσει. Οί πάντες πλέον συμφωνούν, έν προκειμένω, ότι αί Βάκχαι απηχούν γνήσιον θρησκευτικόν συναίσθημα και ότι ό Ευριπίδης μόνον "άθεος" δέν είναι, απλώς άσκεΐ κριτικήνεις ώρισμένας έκδοχάς τού παραδεδομένου μύθου ("αοιδών οϊδε δύστηνοι λόγοι", Ηρακλής 1346). Κριτικήν είς μυθικάς έκδοχάς άσκεΐ έξαλλου και ό σχεδόν αρχαϊκός Πίνδαρος, ό ευσεβέστερος τών ποιητών. Ή κριτική αυτή δέν στρέφεται προφανώς κατά τής θρησκείας, άλλα κατά ώρισμένων ποιητών, κυρίως τού Όμηρου. Παρομοίαν κριτικήν έκαμε, ώς γνωστόν, και ό Πλάτων. Ή κριτική αύτη δέν ζητά φυσικά νά αποδυνάμωση την θρησκείαν, άλλ' ακριβώς τό άντίθετον: νά τήν ενίσχυση!Επειδή ώρισμένοι σήμερα θεωρούν ότι οί Θεοί τών Αρχαίων (και οί μύθοι) είναι πλάσματα τής φαντασίας, εξάγουν "μέ τετράγωνη λογική" τό συμπέρασμα ότι όταν ό Αρχαίος ασκεί κριτικήν είς έναν (η περισσοτέρους) μύθους, αρνείται ταυτοχρόνως τους Θεούς. Δηλαδή φαντάζεται τόν Αρχαίον κάτι σάν ...άνθρωπολόγον τού 19ου αιώνος μέσα είς τήν ιδίαν του τήν πατρίδα, ό οποίος φυσικά έχει εκ τών προτέρων απορρίψει τήν θρησκείαν τών "ιθαγενών" συμπατριωτών του."Ολος δε αυτός ό χονδροειδής αναχρονισμός, ό οποίος, εδράζεται έπί τής αυθαιρέτου πεποιθήσεως ότι "εμείς εϊμεθα ανώτεροι" (είτε ώς μονοθεϊσταί, είτε - προσοχή! - ώς άθεοι), αποσκοπεί είς τό νά παρουσίαση τήν άρχαίαν σκέψιν ώς "προοδεύουσαν" προς τόν μονοθεϊσμόν, ή έστω είς τόν άθεϊσμόν. Μία άλλη συναφής, μεγάλη παρεξήγησις είναι ότι ή έν γένει πρόοδος τής αρχαίας ελληνικής κοινωνίας έκινείτο ανεξαρτήτως ή και έν αντιθέσει προς τήν θρησκείαν. Εχομε ακούσει άπό πολλούς νά απορούν είλικρινώς: "Καλά αφού ό Αισχύλος ήτο οπαδός τής δημοκρατίας, πώς ήτο και τόσο βαθειά θρησκευόμενος;"Φαντάζονται τήν Έλληνικήν θρησκείαν κάτι σάν τήν Όρθοδοξίαν έν Ελλάδι ή έστω σάν τήν ΆγγλικανικήΈκκλησία τής δεκαε¬τίας τού '50, ή οποία άπεκαλεΐτο σκωπτικώς "the Conservative Party at prayer"."Οποιος θελήσει νά σύνδεση τήν άρχαίαν άθεΐαν μέ τήν πολιτικήν, λυπούμεθα άλλα θά άπογοητευθή: ό κυριώτερος εκπρόσωπος τού αθεϊσμού τού 5ου αιώνος ήτο ό Κριτίας, ό αρχηγός τών Τριάκοντα Τυράννων. Ή άποψίς του ήτο ότι ή θρησκεία εΐναι επινόημα, προϊόν επιβολής κάποιων ισχυρών προκειμένου νά ποδηγετούν τους αφελείς. Αί απόψεις του αύταί σώζονται άποτετυπωμέναι είς απόσπασμα τής τραγωδίας του Σίσυφος. Δίκην παρενθέσεως, ας σημειώσωμε έδώ πώς τό γεγονός ότι ό Κριτίας εξέφραζε (πριν γίνη τύραννος) τόσον καθαρά τάς απόψεις του αποδεικνύει την πραγματικην και πλήρη άνεξιθρησκίαν της αρχαίας Ελλάδος. Ή άποψις λοιπόν αύτη, ή οποία γνοορίζει θραϋσιν εις την έποχήν μας από διαφόρους "διαφωτισμένους" οι όποιοι καταγγέλλουν "τα αρχαία ιερατεία" ότι δήθεν "διέδιδαν τήν δεισιδαιμονία" και "έξεμεταλλεύοντο τον κόσμο" έχει πατρότητα. "Αν δε επιμένουν να τήν τοποθετήσουν εις τον πολιτικόν χάρτην τής αρχαίας Ελλάδος, δεν θά τήν δουν εις το στόμα κανενός δημοκρατικού, άλλ' εις αυτό τοΰ μεγαλυτέρου άντιδημοκράτου τής Αρχαιότητος.Είναι όμως τελικά τυχαίον ότι ή άπόρριψις τής Ελληνικής θρησκείας συνάδει με τήν περιφρόνησιν των πολιτικών και ανθρωπίνων δικαιωμάτων; Μάλλον όχι, διότι ή Ελληνική θρησκεία προσφέρει ένα σύστημα Ηθικής (όχι μικρονοϊκής ηθικολογίας), ή παράκαμψις του οποίου ανοίγει τον δρόμον δι' ακρότητας. Ενα χαρακτηριστικόν παράδειγμα: κάποτε έφθασαν Πέρσαι πρέσβεις εις τήν Σπάρτην και τάς Αθήνας διά νά ζητήσουν "γήν και ύδωρ". Έφονεύθησαν. Αποτέλεσμα: τουλάχιστον διά τήν Σπάρτην είναι γνωστόν ότι ό "Ηρώς Ταλθύβιος, προστάτης των κηρύκων, εξέφρασε τήν μήνιν του διά τής αποτυχίας των θυσιών, μέχρις ότου δύο νέοι Σπαρτιάται έδέχθησαν νά μεταβούν είς τήν Περσίαν διά νά προσφέρουν τήν ζωήν των εις έξιλέωσιν. Πράγματι μετέβησαν, αλλά ό Ξέρξης ήρνήθη νά τους φονεύση.Ή ίερότης τών ξένων είναι μόνον ένα παράδειγμα. Έν γένει η Ελληνική θρησκεία είναι φύλαξ μεγίστων ιδανικών, είναι πολύ πιό "προοδευμένη" άπό τήν κοινωνία. Χαρακτηριστικόν παράδειγμα: κατά τήν διάρκειαν πολλών εορτών, Ανθεστηρίων, Κρονίων κ.ά., αφήνονται ελεύθεροι οί δούλοι. Παρ' όλα αυτά όμως, ή θρησκεία δεν δύναται νά έπιβάλη άνευ όρων τάς αρχάς της, παρά μόνον κατά τάς ιεράς ημέρας τών εορτών της. Δεν δύναται διαρκώς, διότι δεν έχει, και δεν επιδιώκει νά έχη, τήν δυνατότητα νά άσκή θεοκρατίαν. Ή Ελληνική θρησκεία δεν είναι κοσμοπολίτικη όργάνωσις, νά έμφανισθή ένας πατριάρχης με "παραβολάνους" και νά έπιβάλη τά δόγματα του!Ή κοινωνία ευθυγραμμίζεται κατά το δυνατόν με τά υψηλά ιδεώδη τής θρησκείας, άλλα ποτέ πλήρως, άλλέως θά ήτο κοινωνία Ηρώων. Όμως αυτό δέν απέτρεψε έπ' ούδενΐ τήν Ελληνική θρησκεία άπό το νά διεκδική και νά έπιτυγχάνη εντέλει τήν πλήρη έφαρμογήν τών άρχων της κατά τήν διάρκειαν τών εορτών (κορυφαΐον παράδειγμα ή Όλυμπιακή εκεχειρία).Ή αλήθεια είναι συνεπώς ότι ή θρησκεία εμπνέει εις τήν κοινωνίαν τά επιτεύγματα της. Ή πορεία άρα είναι αντίστροφος άπ' ό,τι φανταζόμεθα συνήθως. Άς λάβωμε ώς παράδειγμα τον Παρθενώνα: δέν έχομε έναν "διαφωτισμένον" Περικλή ό όποιος θέλει νά κτίση ένα μεγαλοπρεπές κτήριο και αντί νά κτίση ένα "Μέγαρο Μουσικής" (βεβαίως, έκτισε και τέτοιο, το Ώδεΐον), κτίζει έναν ναόν χαριζόμενος εις τήν θρησκευτικότητα τού λαού. Τό άντίθετον συμβαίνει: ή υψηλή κοσμοθεωρία τής θρησκείας, και Ιδίως τών Μυστηρίων, εμπνέει τον Περικλή νά άνεγείρη τον ναόν, ό όποιος κτίζεται ύπό τάς οδηγίας τών ιερέων, οί όποιοι και θεία έπιπνοία καθορίζουν τά τής κατασκευής του.Υπάρχει λοιπόν μία βαθύτερα παρανόησις: παραδεχόμεθα επί παραδείγματι ότι οί Όλυμπιακοι (και οί άλλοι πανελλήνιοι) Αγώνες είναι θρησκευτικά! εκδηλώσεις, άλλα τό έκλαμβάνομε κατά τρόπον έθιμοτυπικόν. Ή μή άναζήτησις τής καθαρώς θρησκευτικής πλευράς τών αθλητικών Αγώνων έχει ώς συνέπειαν νά μήν άντιλαμβανώμεθα το πραγματικόν νόημα των και νά περιοριζώμεθα εις κοινοτοπίας: "ευγενής άμιλλα" κλπ. "Οχι, εις τήν πραγματικότητα υπάρχουν αλλεπάλληλα επίπεδα πραγματικού θεολογικού νοήματος• ας άναφέρωμε τό άπλούστερον: ό αθλητής ευχαριστεί τό θείον κατά τον τρόπον τής "προσφοράς", τής "θυσίας", διά τά θεια δώρα τής ρώμης και τής αλκής μέ τά όποια έπροικίσθη. Ναί, οί Όλυμπιακοι Αγώνες αποτελούν προσφορά προς τόν Όλύμπιον Δία, όπως θά αποτελούσε μία θυσία ή μία άλλη ίεροπραξία. Έδώ, λοιπόν, δοκιμάζεται καί πάλι ή δυνατότης χειραφετήσεώς μας άπό τήν μονοθεϊστικήν σκέψιν: επειδή μας έχουν διδάξει ότι ή άσκησις τού σώματος δέν δύναται νά έχη σχέσιν μέ τήν θρησκείαν, οδηγούμεθα μοιραίως εις τό συμπέρασμα Οτι έφ' όσον οί Αρχαίοι συνέδεαν τους Αγώνες μέ τήν θρησκείαν των, άρα ή θρησκεία των δέν ητο θρησκεία! Τό επιχείρημα συνεχίζεται: άρα διατί νά τήν άναβιώσωμε; Αρκεί νά κάνωμε Αγώνες, "όχι εμπορευματοποιημένους" βεβαίως, νά άπαγγέλωμε και έναν-δύο ύμνους διά νά δημιουργήσουμε ατμόσφαιρα, καί εντάξει.Άπάντησις: έν τοιαύτη περιπτώσει αυτό πού θά αναβίωση θά είναι απλοί αγώνες, ϊσως καλύτεροι άπό τους σημερινούς, οπωσ¬δήποτε όμως όχι αρχαίοι αγώνες. Οί αρχαίοι αγώνες είναι κάτι τό διαφορετικό, είναι ή μίμησις τής οδού τών Ηρώων, μέ τήν θρησκευτική έννοια του όρου., όπως μας έχει διδάξει ό Πίνδαρος δεν είναι τουρνουά. Οι θεαταί δέχονται μίαν θρησκευτικήν, όχι γηπεδικήν δικήν, μέθεξιν. Και αύτη ή μέθεξις είναι βίωμα -θρησκευτικόν, δεν επιτυγχάνεται με τήν "μη* εμπορευματοποίησα", ούτε μέ έθιμοτυπίες.Και οί Αγώνες αποτελούν μόνον ένα παράδειγμα. Τό αυτό ισχύει δι' όλα τα αρχαία έθιμα. Τυχόν μη θρησκευτική άναγέννησίς των καταλήγει είς καρικατούρα, νεκρά, μίμησι, δίχως ζωή.Πέραν αυτού, θα πρέπει να σκεφθούν οί ελληνοπρεπείς και ενα θέμα πρακτικόν. Τό νά κρυβώμεθα πίσω από τον "μη θρησκευτι¬κόν χαρακτήρα" εορτών και εκδηλώσεων είναι προς βλάβην μας πολλαπλώς: πρώτον επειδή ούτως η άλλως ή εκκλησία θα μάς έπιτεθή ως "είδωλολάτρες" (προσθέτοντας βεβαίως καί την ατιμωτική διευκρίνισι ότι "ντρέπονται νά τό ομολογήσουν"), και δεύτερον, αί εκδηλώσεις μένουν έκθετοι είς τήν κριτικήν της "άρχαιοπληξίας" και της "γραφικότητος" χωρίς νά δύνανται οί εκάστοτε όργανωταί νά αμυνθούν ουσιαστικώς καί θεσμικώς καλυπτόμενοι όπισθεν τού δικαιώματος της θρησκευτικής ελευθερίας.Καί κάτι γενικώτερον: ή απλή, στεγνή αρχαιολατρία, ακόμη καί δταν κατορθώνη νά άποφεύγη τήν άνάκλησιν αρνητικών στερεοτύπων, δεν δύναται νά έχη ούσιαστικήν άπήχησιν είς τήν κοινωνίαν. Αντιθέτως, ή θρησκεία προσφέρει ένα (ολοκληρωμένο σύστημα αξιών, σύγχρονον (καί πανάρχαιον ταυτοχρόνως), τό οποίον ανταποκρίνεται είς τήν δίψαν των ανθρώπων διά τό καινούργιο, τό διαφορετικό. Ή μίμησις τών Αρχαίων γίνεται κάτι τό ξωτικό, το επαναστατικό.Έπανελλήνισις δεν σημαίνει μίμησις νεκρών μορφών, αρχιτεκτονικός ή λογοτεχνικός νεοκλασσικισμός, άλλα επανάκαμψε τού ελληνικού πολιτισμού και ενστερνισμός του συνόλου τών αξιών πού εκπροσωπούν τον έν λόγω πολιτισμόν. Αι άξίαι αύται οί είναι παρά θρησκευτικαί θέσεις. Διά παράδειγμα, ή χριστιανικ θέσις ότι «ό κόσμος παράγει καί τά έν αύτω» άπαξιοΐ κάθε πολιτιστική δημιουργία, ή ελληνική θέσις περί τής θρησκευτική αξίας τής «μιμήσεως» τού κόσμου επιβάλλει τήν ανάπτυξη της Τέχνης. Όμοιους ή κατοχύρωσις τής αξίας εκάστου άνθρωποι κεκτημένου αυτοδικαίως άθάνατον ψυχήν, κατοχυρώνει την θρησκευτικήν άξίαν τών αντιπροσωπευτικών πολιτευμάτων, αντιθέτως ή χριστιανική θεοκρατική θέσις (κατοχυρουμένης Γραφικώς», π.χ. Αριθμοί XVI, 2-3, 20, 31-33, 41-49) οδηγεί είς τό αθέμιστον ελέω Θεού βυζαντινόν πολίτευμα.Έν κατακλείδι: ή Θρησκεία μας δεν είναι απλώς ένα στοιχείο τοϋ αρχαίου ελληνικού πολιτισμού, δεν είναι καν τό κορυφαίον στοιχείον του, είναι ή πηγή καί ή ρίζα όλων τών επιτευγμάτων του. Άρα ή επιστροφή είς τάς έλληνικάς ιδέας συνεπάγεται καί τήν έπιστροφήν είς τήν Έλληνικήν Θρησκείαν.Βεβαίως αυτό δεν σημαίνει δτι είμεθα Έλληνες τό θρήσκευμα επειδή θέλομε απλώς τήν έπιστροφήν είς τάς αρχαίας έλληνικάς Ιδέας. Ό βασικός λόγος είναι δτι ή Θρησκεία μας δίδει πειστικάς απαντήσεις είς τά υπαρξιακά ερωτήματα τού ανθρώπου, ό όποιος ανακαλύπτει τό πραγματικό νόημα τής ζωής του είς τήν λατρείαν καί τήν προσπάθειαν προσεγγίσεως τών Θεών. Καί ή κατανόησις τής φύσεως τών Θεών είναι τό κλειδί διά τήν κατανόησιν τής Ελληνικής Θρησκείας. Αν ύποθέσωμε ότι οί Θεοί είναι "έννοιες", "φυσικές δυνάμεις" καί άλλα παρόμοια, παραιτούμεθα οικειοθελώς άπό κάθε ελπίδα κατανοήσεως τής αρχαίας ελληνικής πραγματικότητος. Μόνον αν παραδεχθούμε τήν ζώσαν καί φωτεινήν παρουσίαν τών λαμπρών αυτών Προσωπικοτήτων, θά αντιληφθούμε ποία θέρμη καί ίερός ενθουσιασμός ωθούσε τους ανθρώπους εκείνους εις τό νά μεγαλουργούν.—


Από το βιβλίο του Παν. Μαρίνη: «Φωνή εξυπνισμού εν τω αιώνι της νυκτός»