θεοῖς σωτῆρσιν ἔθυον καὶ ἀναθήματα ἀνέθηκα

θεοῖς σωτῆρσιν ἔθυον καὶ ἀναθήματα ἀνέθηκα
θεοῖς σωτῆρσιν ἔθυον καὶ ἀναθήματα ἀνέθηκα

NOT IN THIS "NEW GREECE" - ΟΧΙ ΣΕ ΑΥΤΗΝ ΤΗΝ "ΝΕΑ ΕΛΛΑΔΑ"

NOT IN THIS "NEW GREECE"  - ΟΧΙ ΣΕ ΑΥΤΗΝ ΤΗΝ "ΝΕΑ ΕΛΛΑΔΑ"
NOT IN THIS "NEW GREECE" - ΟΧΙ ΣΕ ΑΥΤΗΝ ΤΗΝ "ΝΕΑ ΕΛΛΑΔΑ"

Saturday, September 19, 2009

Εντυπωσιακές ανταμοιβές πολύχρονης πανεπιστημιακής έρευνας στην παλιά πρωτεύουσα του Μακεδόνικου Βασιλείου







Χρυσούλα Σαατσόγλου-Παλιαδέλη Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας ΑΠΘ


Εικ. 1: Το χάλκινο σκεύος
Η πανεπιστημιακή ανασκαφή της Βεργίνας δεν είναι βεβαίως ούτε η παλαιότερη ούτε η μόνη αρχαιολογική δραστηριότητα του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Αν στη δεκαετία του 70 αποτελούσε την μιαν από τις τέσσερις μεγάλες ανασκαφές του (στο Δίον, τους Φιλίππους και την Τούμπα θεσσαλονίκης), στις μέρες μας εκπροσωπεί μιαν από τις πολύπλευρες επιστημονικές δραστηριότητες των μελών του Τομέα Αρχαιολογίας, ανάμεσα στις οποίες οι ανασκαφικές έχουν αυξηθεί εντυπωσιακά. Αυτό που ενδεχομένως την διαφοροποιεί από τις υπόλοιπες αρχαιολογικές δράσεις είναι το γεγονός ότι τα εντυπωσιακά της ευρήματα, κυρίως όμως τα ιστορικά της πορίσματα, επέβαλαν στην Πολιτεία την αναγκαιότητα για τη χρηματοδότηση της αρχαιολογικής έρευνας στον ανασκαφικά παραμελημένο μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 70 βορειοελλαδικό χώρο, με θετικές επιπτώσεις στη γνώση μας μας για το παρελθόν των αρχαίων κατοίκων του.
Από την άποψη αυτή οφείλονται πολλά στον γάλλο αρχαιολόγο Leon Heuzey -που εντόπισε για πρώτη φορά τον εκτεταμένο αρχαιολογικό χώρο κοντά στα βυζαντινά Παλατιτσια (το 1856) και τον καθηγητή Κ. Α. Ρωμαίο, που τον επέλεξε ως πεδίο έρευνας και διδασκαλίας με έδρα το νεοσύστατο προσφυγικό χωριό της Βεργίνας (το 1937). Στην αγαστή συνεργασία των καθηγητών Γεωργίου Μπακαλάκη και Μανόλη Ανδρόνικου (1963-1975) οφείλεται, ωστοσο η συστηματική παρουσία του Α.Π.Θ. στη Βεργίνα και η
ολοκλήρωση της ανασκαφής στο εντυπωσιακό της ανάκτορο, τη ναυαρχίδα της πανεπιστημιακής ανασκαφής.
Αυτή η μακρά ερευνητική δραστηριότητα του Α.Π.Θ. στη Βεργίνα κορυφώθηκε με τη σημαδιακή ανασκαφή της Μεγάλης Τούμπας της, από τον καθηγητή Μανόλη Ανδρόνικο και τους συνεργάτες του (1976-1980). Η ταύτιση του αρχαιολογικού χώρου της Βεργίνας με τις Αιγές, την παλιά πρωτεύουσα του μακεδονικού βασιλείου, άνοιξε νέους δρόμους έρευνας στην αρχαιολογική επιστήμη και προσέδωσε στην πανεπιστημιακή ανασκαφή μιαν εντελώς ιδιαίτερη σημασία, επειδή στα ευρήματα της αναγνωρίστηκαν σημαντικά δεδομένα για την ιστορία και τον πολιτισμό της αρχαίας Μακεδονίας.
Σε όλη αυτή τη μακρά περίοδο ανασκαφικής δραστηριότητας του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης -που έκλεισε πέρυσι τα 70 της χρόνια και συνεχίζεται με το ίδιο αμείωτο επιστημονικό ενδιαφέρον για τρεις συνεχείς γενιές πανεπιστημιακών δασκάλων- η πανεπιστημιακή ανασκαφή της Βεργίνας διατήρησε τον εκπαιδευτικό της χαρακτήρα, ως τρόπο για την άσκηση των φοιτητών της στην ανασκαφική δεοντολογία και πρακτική και ως μέσον για την επαγγελματική τους προοπτική. Σ' αυτή την επαφή τους με την έρευνα πεδίου, μάθημα παράλληλα ομαδικής εργασίας και συλλογικής δράσης, οφείλουν μεγάλο μέρος από την κατάρτιση τους γενιές Ελλήνων αρχαιολόγων.



Από το 1981 μέχρι σήμερα, η πανεπιστημιακή ανασκαφή στη Βεργίνα στο εκτεταμένο νεκροταφείο και την οχυρωμένη πόλη (που διενεργείται συστηματικά από τους συναδέλφους καθ. Στέλλα Δρούγου, αναπλ. καθ. κ. Π. Φάκλαρη, την υπογράφουσα και τους συνεργάτες τους), έχει φέρει στο φως πλήθος από νέα δεδομένα, σημαντικό αριθμό από τάφους και αρχιτεκτονικά σύνολα, ανάμεσα στα οποία η μνημειακή οχύρωση της αρχαίας πόλης, τα δημόσια και ιδιωτικά οικοδομήματα, το Ιερό της Μητέρας των Θεών και το Ιερό της θεάς Εύκλειας, αποτελούν μέρη ενός ευρύτερου πολεοδομικού συστήματος στο οποίο ανήκουν το αρχαίο θέατρο και το εντυπωσιακό ανάκτορο εντός της.
Ένα αναπάντεχο εύρημα
Δεν θα περίμενε ποτέ κανείς πως τριάντα χρόνια μετά τα εντυπωσιακά ευρήματα από τους βασιλικούς τάφους της Μεγάλης Τούμπας, ένα εξίσου πολύτιμο ταφικό σύνολο θα εντοπιζόταν στις 26 Αυγούστου του 2008 στον ίδιο αρχαιολογικό χώρο, αλλά σε ένα εντελώς διαφορετικό σημείο του. Όχι, δηλαδή, εντός των ορίων του αρχαίου νεκροταφείου, όπου θα το περίμενε κανείς, αλλά αρκετά νοτιότερα, εντός της οχυρωμένης πόλης, περί τα 100 μέτρα βορειότερα από το ανάκτορο και το θέατρο των Αιγών.
Στην περιοχή αυτή, που ανασκάπτεται από την υπογράφουσα και τους συνεργάτες της αργά αλλά συστηματικά από το 1982 μέχρι σήμερα (ως ένας από τους τομείς της ενιαίας πανεπιστημιακής ανασκαφής) και ταυτίζεται με μέρος της ιερής Αγοράς των Αιγών δεν είναι η πρώτη φορά που βρεθήκαμε αντιμέτωποι με σημαντικά ευρήματα: δύο πολύτιμες για την ιστορική μαρτυρία τους αφιερωματικές επιγραφές της βασίλισσας Ευρυδίκης, της γιαγιάς του Αλεξάνδρου, στην πανελλήνια θεά Εύκλεια (θεοποιημένη προσωποποίηση της καλής φήμης), αποτελούν τις μοναδικές, μέχρις στιγμής, αρχαιολογικές μας πηγές για τη δυναμική μητέρα του Φιλίππου Β'. Εξαίρετης τέχνης μαρμάρινα γλυπτά, ανάμεσα τους ένα υπερφυσικού μεγέθους ακέραιο μαρμάρινο άγαλμα, αφιέρωμα κι αυτό της ίδιας βασίλισσας στην ίδια θεότητα, μαρτυρούν όχι μόνον την παρουσία μεγάλων καλλιτεχνών στις Αιγές, αλλά και τη σημασία της αγοράς της αρχαίας πόλης για τα μέλη της βασιλικής οικογένειας.
Όλα τούτα τα ευρήματα ήταν απολύτως συμβατά με το χαρακτήρα του πολιτικού και θρησκευτικού κέντρου των Αιγών. Το νέο αναπάντεχο εύρημα, προσφέρει νέα στοιχεία και θέτει νέα ερωτήματα για την αγορά της παλιάς πρωτεύουσας του μακεδονικού βασιλείου και τη σημασία της για τη βασιλική οικογένεια.
Σε ένα σημείο του συγκεκριμένου αυτού χώρου, που ερευνούμε υπομονετικά τα τελευταία εννέα χρόνια και ενώ η ανασκαφή έφτανε στο τέλος της τον περασμένο Αύγουστο, εντελώς αναπάντεχα, ανάμεσα σε αρχαία μπαζώματα αποκαλύφτηκε, μπροστά στα έκπληκτα μάτια μας, ένα μεγάλο χάλκινο αγγείο (εικ. 1). Εντελώς πράσινο από την οξείδωση και πολύ διαβρωμένο, το εντυπωσιακό για τις διαστάσεις του κυλινδρικό σκεύος έμοιαζε πράγματι εντελώς αταίριαστο με το περιβάλλον του. Κυρίως όταν διαπιστώσαμε πως στο εσωτερικό του υπήρχε ένα λίγο μικρότερο, κυλινδρικό επίσης, αλλά εντελώς απείραχτο από το χρόνο, χρυσό σκεύος.
Οι εκπλήξεις διαδέχονταν η μια την άλλη, καθώς στο εσωτερικό του δεύτερου αυτού σκεύους, μέσα σε νερό, διακρίναμε ένα χρυσό στεφάνι βαλανιδιάς (εικ. 2), πάνω σε ανθρώπινα οστά, ανάμεσα σε ρίζες. Επρόκειτο σαφώς για ένα εντελώς εντυπωσιακό σύνολο που προέκυψε από την καύση ενός σπουδαίου νεκρού, για την εύρεση του οποίου εντός της αρχαίας πόλης και όχι στο γειτονικό νεκροταφείο, έχουμε ήδη καταθέσει τις απόψεις μας στο πρόσφατο συνέδριο για το Αρχαιολογικό Έργο στη Μακεδονία και Θράκη.


Η επέμβαση μας ήταν (και έπρεπε να είναι) άμεση: ο Παναγιώτης Καματάκης, ειδικευμένος συντηρητής, ανέλαβε τις πρώτες βοήθειες και επέβλεψε τη μεταφορά του συνόλου σε ασφαλές περιβάλλον, με κατάλληλες συνθήκες θερμοκρασίας, υγρασίας και σκότους. Η ειδικευμένη συντηρήτρια, υποψήφια διδάκτωρ Βανέσσα Παπαγεωργίου (ΙΔΑΧ) ασχολείται συστηματικά με την έρευνα και τη συντήρηση των οργανικών και λοιπών καταλοίπων του (εικ. 3).
Θα πάρει καιρό μέχρι το πολύτιμο στεφάνι (εικ. 4) και τα δύο εντυπωσιακά μετάλλινα αγγεία (εικ.5) επανακτήσουν την αρχική τους μορφή. Μέχρι τότε το εύρημα θα αποτελεί αντικείμενο εξειδικευμένων ερευνών και συνεργασίας ανάμεσα σε συντηρητές και χημικούς, ανθρωπολόγους κ.λ.π. Εντούτοις, η εξέταση των οστών από την λέκτορα οστεοαρχαιολόγο Σέβη Τριαντάφυλλου (εικ.6), έχει καταλήξει σε ενδιαφέροντα συμπεράσματα για τις συνθήκες καύσης, τη φροντίδα στην περισυλλογή των οστών και την ηλικία του νεκρού ανάμεσα στα 15 και τα 17 του χρόνια. Οι συνθήκες ανεύρεσης, σε συνδυασμό με τα λοιπά αρχαιολογικά και ιστορικά δεδομένα, χρονολογούν την απόκρυψη στα χρόνια της βασιλείας του Κασσάνδρου και επιτρέπουν τη συσχέτιση του νεκρού με βασιλικό μέλος της γενιάς του Αλεξάνδρου.
Η μικρή αρχαιολογική ομάδα συνεργατών που ανασκάπτει κάθε χρόνο στο συγκεκριμένο αυτό τομέα της πανεπιστημιακής ανασκαφής, με την εποπτεία της υπογράφουσας, αποτελείται από την διδάκτορα Νάνσυ Κυριάκου (ΙΔΑΧ), την υποψήφια διδάκτορα Ελένη Μητσοπούλου, τον μεταπτυχιακό απόφοιτο Αλέξη Ντονά, τους υποψήφιους μεταπτυχιακούς φοιτητές Μαρία Λεβαντή, Μάνθα Κοπέλλου και Αλέξη Τούρτα, που υποστηρίζουν με ομαδική διάθεση και νεανικό επιστημονικό ενθουσιασμό όλες αυτές τις δράσεις.
Στόχος μας είναι να περισωθούν με τη σχολαστική συντήρηση των ευρημάτων και την αξιοποίηση των μεθόδων της σύγχρονης τεχνολογίας όσο το δυνατό περισσότερα αρχαιολογικά δεδομένα, προκειμένου να καταλήξουμε σε βάσιμα συμπεράσματα για το ίδιο το εύρημα και βεβαίως να ερμηνεύσουμε τους λόγους για την απόκρυψη των οστών ενός ανώνυμου (αλλά κάθε άλλο παρά τυχαίου νεκρού) στο πιο δημόσιο και το πιο ιερό από τα σημεία της οχυρωμένης πόλης.
Είμαστε τυχεροί ότι στην προσπάθεια μας αυτή έχουμε την αμέριστη συμπαράσταση των πρυτανικών αρχών του Α.Π.Θ., την υποστήριξη του Κοσμήτορα της Σχολής Θετικών Επιστημών κ. Γιάννη Παπαδογιάννη και τη βοήθεια των Υπηρεσιών του Υπουργείου Πολιτισμού. Κυρίως όμως είμαστε ευτυχείς ότι το νέο εύρημα παρέχει τη δυνατότητα για μια εντυπωσιακή διεπιστημονική συνεργασία ανάμεσα στις λεγόμενες ανθρωπιστικές και τις λοιπές θετικές επιστήμες, που δικαιώνει την πανεπιστημιακή έρευνα και θα αποδώσει γρήγορα τους καρπούς της.