θεοῖς σωτῆρσιν ἔθυον καὶ ἀναθήματα ἀνέθηκα

θεοῖς σωτῆρσιν ἔθυον καὶ ἀναθήματα ἀνέθηκα
θεοῖς σωτῆρσιν ἔθυον καὶ ἀναθήματα ἀνέθηκα

NOT IN THIS "NEW GREECE" - ΟΧΙ ΣΕ ΑΥΤΗΝ ΤΗΝ "ΝΕΑ ΕΛΛΑΔΑ"

NOT IN THIS "NEW GREECE"  - ΟΧΙ ΣΕ ΑΥΤΗΝ ΤΗΝ "ΝΕΑ ΕΛΛΑΔΑ"
NOT IN THIS "NEW GREECE" - ΟΧΙ ΣΕ ΑΥΤΗΝ ΤΗΝ "ΝΕΑ ΕΛΛΑΔΑ"

Saturday, September 27, 2008

οι κιζίλ-μπάσηδες

 




«Παρουσιάζω τον κόσμο με ένα διαφορετικό βλέμμα, απ' ότι μας έμαθαν στο σχολείο ή στο στρατό. Πιστεύω πως ο καθένας έχει δικαίωμα να βλέπει την κοινωνία με το δικό του βλέμμα. Προσωπικά με ενδιαφέρει περισσότερο ο Διάβολος παρά ο Θεός».

Ηλίας Πετρόπουλος


Πνεύμα ανήσυχο και ερευνητικό, πολέμιος των ακαδημαϊκών και του κατεστημένου, ο Πετρόπουλος ήταν ο πρώτος λαογράφος στην Ελλάδα που ασχολήθηκε με το περιθώριο και κατέγραψε πρόσωπα και πράγματα περιφρονημένα από την επίσημη ιστορία της χώρας του. Ο ίδιος έζησε και γνώρισε από κοντά ρεμπέτες, αλήτες, μάγκες, πουτάνες και πούστηδες, φυλακισμένους και καταδιωκόμενους που έγιναν οι ήρωες των βιβλίων του. Στη διάρκεια της ταινίας όλοι αυτοί οι άνθρωποι συναντιούνται μπροστά στο φακό μας και οι μαρτυρίες τους για τη ζωή τους και για τη σχέση τους με τον συγγραφέα διασταυρώνονται με τις προσωπικές εξομολογήσεις του Πετρόπουλου που καταδιώχτηκε και φυλακίστηκε αλλεπάλληλες φορές για τα βιβλία του.


Οί κιζίλ-μπάσηδες αποτελούσαν μιά μουσουλμανική σέκτα, πού φαίνεται ότι είχε κάποια κοινά γνωρίσματα με τους μπεχτασήδες. Οί κιζίλ-μπάσηδες ήτανε μιά σιίτικη αδελφότητα καί γιαυτό οί τούρκοι (πού είναι σουνίτες) τους αντιπαθούσαν καί τους κορόιδευαν.
Ή λέξη κιζίλ-μπάσης προήλθε από τό τούρκικο ΙαζίΙ πού σημαίνει: τριχιά από κατσικότριχες. Ή ίδια λέξη, ώς επίθετο, έχει πολλές σημασίες: κόκκινος, κατακόκκινος, πυρωμένος, κοροομένος—καί, μεταφορικώς: κομουνιστής, σκαρλατίνα. Ή σύνθετη λέξη κιζϋύα$ εδήλωνε τόν αιρετικό, τόν ανήθικο πού δέν τηρούσε τά καθιερωμένα ήθη καί έθιμα. Στην Κύπρο ή αλλοιωμένη λέξη κιζιρπάσης (δηλαδή κιζιΙΜς σημαίνει κοκκινοκέφαλη πάπια καί, κε¬ρατάς). Ή λέξη κιζϋ&ίΐ$ είναι γνωστή από παλιά, αφού έδιναν αυτή τήν ονομασία σέ μιά κατηγορία στρατιωτικών τού σάχη Ισμαήλ, ίσως γιατί φοράγανε κόκκινο κιουλάχι. Υποψιάζομαι ποός ή λέξη κονζονλός (μουρλός, τρελός) προήλθε από τό Ηζύ υπό τήν έννοιαν: ξαναμένος.
Ή λέξη κιζίλ-μπάσηδες δέν ήτο άγνωστη στην Ελλάδα, αφού ή σέκτα τους είχε εστίες στην Μακεδονία καί Θράκη. Τό 1988, ό Απόστολος Χ. Χαψιάδης έδημοσίευσε, στην Αλεξανδρούπολη, τό πόνημα Έγχειρίδιο-Έρεννα καί ή Ιστορία της Αλεξανδρούπολης [δΐο]. Πρόκειται γιά ένα δακτυλογραφημένο, κακοτυπωμένο βιβλιαράκι μέ 57 σελίδες.
Ό Χαψιάδης αφηγείται πολλά καί διάφορα γιά τήν Θράκη, καί, στό τέλος, καταλήγει στους κιζίλ-πάσηδες, πού δέν μπορεί νά τους προφέρει κιζίλ-μπάσηδες (μέ -μπ) καθότι κατάγεται από τήν Τραπεζούντα. Ώς γνωστόν, οί πόντιοι καί οί λαζοί λένε πάλα (μπάλα), πλέ (μπλε), τσάπα (τζάμπα) καί άλλα παρόμοια. Ό Χαψιάδης θυμάται πολύ καλά τους κιζίλ-μπάσηδες τού χωριού Τσεκούρ-Βε-ρέν (νύν, Βυρίνη) πού συγκροτούσαν περίπου σαράντα οικογένειες μέ ιδιαίτερες παραδόσεις. Οί τούρκοι καί πομάκοι των γύρο χωριών τους περιφρονούσαν. Οί τούρκοι καί πομάκοι τους αποκαλούσαν καί μούμ-σονϊρέν (ήτοι, σβηστά κεριά).
Οι κιζίλ-μπάσηδες γιορτάζανε κάθε 23 Απριλίου καί ό Χαψιά-δης νομίζει πώς με τήν γιορτή τους τιμούσαν τόν Χιτζελέρ, τόν "Αγιο Γεώργιο. Ό Χαψιάδης αγνοεί τί είναι τό ΗιάϊβΙΙεζ (τό διάστημα μεταξύ 6 Μαΐου-8 Νοεμβρίου), οπότε οί μουσουλμάνοι γιορτά¬ζανε τήν άνοιξη καί τό καλοκαίρι. Στίς 22 Απριλίου κατέφθαναν οικογενειακώς οί ομόθρησκοι της σέκτας από διάφορα μέρη της Θράκης (Ξάνθη, Κομοτινή κτλ.). Στίς 23 Απριλίου άρχιζε τό πανηγύρι, μέ νταούλια καί τουμπελέκια. Ακολουθούσαν οί παλαιστικοι αγώνες τών πεχλιβάνηδων καί, μετά, τό κοινό φαγοπότι. Τό απόγευμα αποχωρούσαν οί ξένοι επισκέπτες, οί άσχετοι μέ τήν καθεαυτού ιεροτελεστία. Μόλις βασίλευε ό ήλιος οί κιζίλ-μπάσηδες έμπαιναν στό τζαμί, αφού, προηγουμένως, έδιωχναν τά παιδιά τους. Τότε άρχιζαν τίς ψαλμωδίες. Όλοι οί πιστοί κρατάγανε αναμένες λαμπάδες. Όταν νύχτωνε γιά τά καλά έσβηναν, διά μιας, τά κεριά καί άρχιζαν μιαν οργιαστική παρτούζα. Ιδού, πώς περιγράφει τά τεκταινόμενα ό Χαψιάδης:
"Οταν έδίδετο τό σύνθημα έσβήνοντο όλα τά κεριά καί μέσα στό βαθύ σκοτάδι, όλοι οί άνδρες καί γυναίκες ενώνονταν καί γίνονταν ζευγάρια, καί ως τά χαράματα... χωρίς νά ξέρει μέ ποια γυναίκα ή ποιόν άνδρα έπέρασαν τήν βραδιά των, τελώντας τίς μυστηριακές των παραδόσεις. "Οταν έδίδετο τό σύνθημα γιά τό άναμα τών κεριών, άποχωρίζοντο καί έλυε ή τελετή.
Σήμερα τό χωριό αυτό είναι έρημο καί μισογκρεμισμένο. Οί τελευταίοι κιζίλ-μπάσηδες έφυγαν, διά παντός, τό 1940. Προφανώς, τους έδιωξε ή ελληνική διοίκηση.
Ή ύπαρξη τών κιζίλ-μπάσηδων ουδόλως μέ εκπλήσσει. Τό ολονύκτιο όργιο, άπαξ τού έτους, είναι γνωστό από πολλούς γερμανικούς καί σλαβικούς λαούς. Καί έχει περάσει στά δημοτικά τραγούδια καί στην λογοτεχνία, στην ζωγραφική καί στον κινημα¬τογράφο. Από τό καταπληκτικό βιβλίο τού Σινιάφσκι γιά τίς αιρέσεις καί τίς σέκτες της Ρωσίας πληροφορούμαστε χίλια-δυό πράματα, πού υπακούουν στό σχήμα: ή Εκκλησία υπηρετεί τήν Εξουσία, ή Αίρεση εκφράζει τόν Λαό. Στην Ελλάδα καταδιώκουν, ακόμη, τους Παλαιοημερολογίτες (θέλουν νά τους φάνε τήν περιουσία), τους Χιλιαστές κι όσους δέν πιάνουν όπλο, ένώ τους Ευαγγελιστές της Κατερίνης τους χαϊδολογούν (γιά νά μήν θυμώσουν οί αμερικάνοι). Δέν διαθέτουμε μελέτες γιά τίς άπειρες βυζαντινές καί ελληνικές σέκτες. Όταν έκανα τήν έκκληση γιά τους βογομιλικούς τάφους της Βεύης ή Μελίνα Μερκούρη έκώφευσε. Αγνοούμε τί ήσανε οί καλησπέρηδες, άλλα ό δαιμόνιος Σκαρίμπας αναφέρει τους καλησπεράδες στό Φυγή προς τά εμπρός, πού ή κυρία Κω-

Αυτά τά ολίγα είχα νά πώ. Τά υπόλοιπα ας τά ξεψαχνίσουν οί φωστήρες του Πανεπιστημίου της Κομοτινής. Τό 1978, ό καθηγητής Νίκος (νυν, Νικόλαος!) Μουτσόπουλος εφη: Τό ίδιο πράσινο χρώμα θυμήθηκα καί στό άδυτο [;;] τον τεκέ των Κιζιλμπασηδων στην Ξάνθη καί του άλλου στό Μεγάλο Λέρειο. Ό Μουτσόπουλος —παριστάνοντας τόν αφελή— άφησε μετέωρη αυτή τήν φευγαλέα φράση, γιά νά αποφύγει τά επικίνδυνα παραπατήματα. Παρομοίως, ό Περικλής Κοροβέσης, στό άρθρο του Σάν μπαίνει ό χότζας στό τζαμί (Ελευθεροτυπία, 21-5-2001), σκαρώνει μιά ρωσική σαλάτα μέ σουνίτες, μέ τουρκογενείς καί τούρκους, μέ μπεκτασήδες, άλεβίτες, καί, κιζιλμπάσηδες πού τους θεωρεί παυλικιανούς! Οί ίδιοι οί τούρκοι μιλάνε μέ επιφυλακτικότητα γιά τίς αιρέσεις των μουσουλμάνων, γιά τους λογής-λογής σιΐτες.
Σήμερα, ή σημαντικότερη αίρεση της Τουρκίας είναι τό αΐβνί-Ιίκ (κάπου 15.000.000 αΐβνίΐβτ, ήτοι άλεβίτες). Οί άλεβίτες (ενικός: αΐβνϊ) συγκεντρώνονται κάθε βδομάδα στό τοπικό Σπίτι του "Ηλιου (: οβπι βνΐ), όπου, αφού φάνε μιά σούπα, αρχίζουν τίς ψαλμωδίες ύπό τήν ευλογία ενός γέρου, όπως οί μπεκτασήδες. Είναι γνωστά κάποια χαρακτηριστικά των άλεβιτών: δέν έχουν χοτζάδες, ούτε μιναρέδες, δέν φοράνε μακριές νυχτικιές, δέν κάνουν προσευχή πέντε φορές τήν ήμερα κτλ.
Οί σύγχρονοι κιζίλ-μπάσηδες είναι σκορπισμένοι σέ πολλά μέρη τής Τουρκίας. Πρόκειται γιά τήν πιό κλειστή σέκτα μουσουλμάνων. Ώς έκ τούτου, κυκλοφορούν διάφορες φήμες γιά τίς ιεροτελεστίες —μετά οργίων— στίς όποιες επιδίδονται.
Παρίσι, 11-1-2001. Δημοσιεύτηκε στην Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία στίς 22-4-2001. Οί τελευταίες παράγραφοι (γιά τήν Τουρκία) αποτελούν προσθήκη γιαυτόν τόν τόμο.
Συγκεκριμένα ο δοίγαΐΐ Βαΐί (έτος θανάτου 1553) σε μια εισηγητική έκθεση του προς το Σουλτάνο Σουλεϊμάν Α' (1520-1566) σχετικά με τους οπαδούς του τάγματος των Σεμαβητών αναφέρει μεταξύ άλλων ότι "οπαδοί του που αποτελούνται από νέους, γέρους, γυναίκες και παιδιά πραγματοποιούν μυστικές συναντήσεις σε κλειστούς χώρους και αφού σβήσουν τα κεριά ανακατεύονται μεταξύ τους και επωφελούμενοι από το σκοτάδι προβαίνουν σε πράξεις που σπιλώνουν το κύρος του Ιερού Νόμου και παρασύρουν το λαό σε ανηθικότητες".


Παράγραφος άπό τήν μελέτη τού Ευστρατίου Χ. Ζεγκίνη


«Ό μπεκταρισμός στην Δ. Θράκη —
Συμβολή στην ιστορία τής διαδόσεως
τού μουσουλμανισμού στον ελλαδικό χώρο».
Θεσσαλονίκη, 1988 (έκδοση τού ΙΜΧΑ).