θεοῖς σωτῆρσιν ἔθυον καὶ ἀναθήματα ἀνέθηκα

θεοῖς σωτῆρσιν ἔθυον καὶ ἀναθήματα ἀνέθηκα
θεοῖς σωτῆρσιν ἔθυον καὶ ἀναθήματα ἀνέθηκα

NOT IN THIS "NEW GREECE" - ΟΧΙ ΣΕ ΑΥΤΗΝ ΤΗΝ "ΝΕΑ ΕΛΛΑΔΑ"

NOT IN THIS "NEW GREECE"  - ΟΧΙ ΣΕ ΑΥΤΗΝ ΤΗΝ "ΝΕΑ ΕΛΛΑΔΑ"
NOT IN THIS "NEW GREECE" - ΟΧΙ ΣΕ ΑΥΤΗΝ ΤΗΝ "ΝΕΑ ΕΛΛΑΔΑ"

Friday, January 19, 2007

Διάλογος ιερέα και ετοιμοθάνατου

Ο Μαρκήσιος ντε Σαντ στον «Διάλογο ιερέα και ετοιμοθάνατου», γραμμένον το 1782, εκφράζει έναν απόλυτο αθεϊσμό, και έκτοτε δεν θα χάσει ευκαιρία να τον επιδεικνύει σε όλα τα κείμενα του. Επιτίθεται στην ηθική της εποχής του καταγγέλλοντας την υποκρισία της. Πραγματεύεται τις προκαταλήψεις, τις καθιερωμένες αξίες και τις κοινωνικές συμβάσεις.


Διάλογος ιερέα και ετοιμοθάνατου

Ο ιερέας: Τώρα που φθάσατε στη μοιραία αυτή στιγμή όπου το πέπλο της αυταπάτης σχίζεται για να αφήσει τον αποπλανημένο άνθρωπο να αντικρίσει τον σκληρό πίνακα των σφαλμάτων και των διαστροφών του, δεν μετανοείτε, τέκνον μου, για τις ποικίλες παρεκτροπές στις οποίες σας παρέσυραν η αδυναμία και η ανθρώπινη ευπάθεια;
Ο ετοιμοθάνατος: Ναι, φίλε μου, μετανοώ.
Ο ιερέας: Ωραία, λοιπόν, επωφεληθείτε των ευτυχών αυτών τύψεων για να λάβετε από τον Ουρανό, στο σύντομο διάστημα που σας μένει, την πλήρη άφεση των αμαρτιών σας, και σκεφθείτε ότι μόνον μέσω του ιερού μυστηρίου της μετάληψης θα μπορέσετε να την λάβετε από τον αίδιο Κύριο ημών.
Ο ετοιμοθάνατος: Δεν καταλαβαίνω τι μου λες, ούτε εσύ κατάλαβες εμένα.
Ο ιερέας: Τι σημαίνει αυτό;
Ο ετοιμοθάνατος: Σου είπα ότι μετανοώ.
Ο ιερέας: Το άκουσα.
Ο ετοιμοθάνατος: Ναι, αλλά δεν το κατάλαβες.
Ο ιερέας: Με ποια έννοια;...
Ο ετοιμοθάνατος: Με την εξής... Πλασμένος από τη φύση με πολύ ζωηρά γούστα, με έντονα πάθη• φερμένος στον κόσμο αποκλειστικά και μόνο για να παραδοθώ σ' αυτά και να τα ικανοποιήσω, και δεδομένου ότι αυτές οι συνέπειες της δημιουργίας μου δεν ήταν παρά αναγκαιότητες σχετικές με τις πρωταρχικές βλέψεις της φύσης ή, αν προτιμάς, ουσιώδεις απόρροιες των σχεδίων της για μένα, σχεδίων βασισμένων πάντα στους νόμους της, μετανοώ επειδή δεν αναγνώρισα όσο έπρεπε την παντοδυναμία της, και οι μόνες τύψεις που έχω αφορούν αποκλειστικά τη μέτρια χρήση εκ μέρους μου των δυνατοτήτων (εγκληματικών κατ' εσέ, πολύ απλών κατ' εμέ) που μου είχε παράσχ προκειμένου να την υπηρετήσω. Υπήρξαν φορές που της αντιστάθηκα, και μετανοώ γι' αυτό. Τυφλωμένος από τον παραλογισμό των συστημάτων σου, πολέμησα με αυτά όλη τη βιαιότητα των επιθυμιών που είχα δεχθεί από μια φώτιση πολύ πιο θεϊκή, και μετανοώ• δεν έδρεψα παρά ανθούς, ενώ μπορούσα να έχω μια πλούσια συγκομιδή από καρπούς... Να ποιοι είναι ακριβώς οι λόγοι για τους οποίους μετανιώνω, και ελπίζω να με εκτιμάς αρκετά ώστε να μη φαντάζεσαι άλλους.
Ο ιερέας: Πού σας παρασύρουν τα σφάλματα σας, πού σας οδηγούν οι σοφιστείες σας! Αποδίδετε στο δημιούργημα όλη τη δύναμη του Δημιουργού, και οι ατυχείς ροπές σας σάς παραπλάνησαν - δεν βλέπετε ότι είναι οι συνέπειες της διεστραμμένης αυτής φύσης στην οποία αποδίδετε την παντοδυναμία.
Ο ετοιμοθάνατος: Φίλε, μου φαίνεται ότι η διαλεκτική σου είναι εξίσου λανθασμένη με το πνεύμα σου. Θα ήθελα να σκεφθείς πιο λογικά, ή να με αφήσεις να πεθάνω εν ειρήνη. Τι εννοείς λέγοντας δημιουργός και τι διεστραμμένη φύση;
Ο ιερέας: Ο Δημιουργός είναι ο Κύριος του σύμπαντος, αυτός που έφτιαξε τα πάντα, δημιούργησε τα πάντα και συντηρεί τα πάντα με την παντοδυναμία του και μόνο.
Ο ετοιμοθάνατος: Να ένας μεγάλος άνδρας, χωρίς αμφιβολία. Για πες μου, όμως, γιατί αυτός ο άνδρας που είναι τόσο ισχυρός, έφτιαξε μια φύση τόσο διεστραμμένη, όπως τη λες;
Ο ιερέας: Τι θα άξιζαν οι άνθρωποι αν ο Θεός δεν τους είχε αφήσει την ελευθερία να κρίνουν οι ίδιοι, και ποιας ανταμοιβής θα ήταν αντάξιοι μια μέρα, αν δεν υπήρχε στη γη η δυνατότητα να πράξουν το καλό και να αποφύγουν το κακό;
Ο ετοιμοθάνατος: Δηλαδή ο θεός σου έφτιαξε όλα τα στραβά για να βάλει σε πειρασμό και δοκιμασία το δημιούργημα του. Μα δεν το γνώριζε αυτό το δημιούργημα, δεν υποψιαζόταν τα αποτελέσματα;
Ο ιερέας: Ασφαλώς και το γνώριζε, αλλά παρ' όλα αυτά ήθελε να του αφήσει την υπεροχή της επιλογής.
Ο ετοιμοθάνατος: Για ποιον λόγο, αφού ήξερε τι απόφαση θα έπαιρνε και αφού στο χέρι του ήταν,
μιας και τον λες παντοδύναμο, στο χέρι του ήταν, επαναλαμβάνω, να το κάνει να πάρει την καλή απόφαση.
Ο ιερέας: Ποιος μπορεί να κατανοήσει τις απροσμέτρητες και άπειρες βουλές του Θεού για τον άνθρωπο και ποιος μπορεί να κατανοήσει όλα όσα βλέπουμε;
Ο ετοιμοθάνατος: Αυτός που απλοποιεί τα πράγματα, φίλε μου, και προπαντός αυτός που δεν πολλαπλασιάζει τις αιτίες για να μπερδέψει ακόμη περισσότερο τα αποτελέσματα. Τι τη θέλεις μια δεύτερη δυσκολία, όταν δεν μπορείς να εξηγήσεις την πρώτη, και αφ' ης στιγμής είναι δυνατόν όλα αυτά που αποδίδεις στον θεό σου να τα έχει πλάσει η φύση από μόνη της, γιατί θέλεις σώνει και καλά να ψάχνεις για κύριο; Η αιτία αυτού που δεν καταλαβαίνεις, μπορεί να είναι το απλούστερο πράγμα του κόσμου. Τελειοποίησε τη φυσική σου και θα κατανοήσεις καλύτερα τη φύση, καθάρισε τη λογική σου, πέτα τις προκαταλήψεις σου, και δεν θα τον έχεις πια ανάγκη τον θεό σου.
Ο ιερέας: Δυστυχισμένε! Δεν σε είχα για τέτοιον αιρετικό - είχα όπλα για να σε αντικρούσω, τώρα όμως βλέπω ότι είσαι άθεος, και από τη στιγμή που η καρδιά σου αρνείται την απεραντότητα των αυθεντικών αποδείξεων που λαμβάνουμε καθημερινά για την ύπαρξη του Δημιουργού - δεν έχω πια τίποτα να σου πω. Δεν μπορείς να δώσεις σ' έναν τυφλό το φως του.
Ο ετοιμοθάνατος: Φίλε μου, παραδέξου ένα πράγμα, πως από τους δυο μας ο πιο τυφλός είναι ασφαλώς αυτός που βάζει έναν επίδεσμο στα μάτια του, και όχι αυτός που τον βγάζει. Εσύ χτίζεις, επινοείς, πολλαπλασιάζεις, εγώ γκρεμίζω, απλοποιώ. Σωρεύεις σφάλματα επί σφαλμάτων, εγώ τα μάχομαι όλα. Ποιος από τους δυο μας είναι πιο τυφλός;
Ο ιερέας: Δεν πιστεύετε λοιπόν καθόλου στον Θεό;
Ο ετοιμοθάνατος: Όχι. Και αυτό, για έναν πολύ απλό λόγο: είναι τελείως αδύνατον να πιστεύει κανείς σε κάτι που δεν καταλαβαίνει. Μεταξύ κατανόησης και πίστης, πρέπει να υπάρχει άμεση σχέση• η κατανόηση δεν λειτουργεί, η πίστη

έχει πεθάνει και όσοι ισχυρίζονται ότι την έχουν, απλώς κοροϊδεύουν. Σε προκαλώ μάλιστα να πιστέψεις εσύ ο ίδιος στον θεό που μου κηρύττεις - γιατί δεν θα μπορούσες να μου τον αποδείξεις, γιατί δεν είσαι σε θέση να μου τον ορίσεις και κατά συνέπεια δεν τον καταλαβαίνεις• και αφού δεν τον καταλαβαίνεις, δεν μπορείς και να μου δώσεις κανένα λογικό επιχείρημα. Κοντολογίς, ό,τι βρίσκεται πάνω από τα όρια του ανθρώπινου νου είναι είτε χίμαιρα είτε άχρηστο• και επειδή ο θεός σου δεν μπορεί να είναι ένα από αυτά τα δύο, στην πρώτη περίπτωση θα ήμουν τρελός να τον πιστεύω, και ηλίθιος στη δεύτερη.
Φίλε μου, απόδειξε μου την αδράνεια της ύλης, κι εγώ θα δεχθώ τον δημιουργό σου, απόδειξε μου ότι η φύση δεν είναι αυτάρκης, κι εγώ θα σου επιτρέψω να υποθέτεις ότι έχει έναν κύριο. Μέχρι τότε, μην περιμένεις τίποτα από μένα, δέχομαι μόνο το προφανές, το οποίο συλλαμβάνω αποκλειστικά με τις αισθήσεις μου• εκεί που αυτές σταματούν, η πίστη μου βρίσκεται ανίσχυρη. Πιστεύω στον ήλιο επειδή τον βλέπω, τον αντίλαμβάνομαι σαν το κέντρο συγκέντρωσης όλης της άφλεκτης ύλης της φύσης, η περιοδική πορεία του με ευχαριστεί χωρίς να με εκπλήσσει. Είναι μία λειτουργία της φυσικής, ίσως το ίδιο απλή με του ηλεκτρισμού, την οποία όμως δεν μας επιτρέπεται να καταλάβουμε. Τι ανάγκη έχω να προχωρήσω παραπέρα, σε τι θα έχω προοδεύσει όταν θα μου ανεγείρεις τον θεό σου πάνω από όλα αυτά, και δεν θα χρειαστεί άραγε άλλη τόση προσπάθεια για να καταλάβω τον εργάτη απ' όση για να προσδιορίσω το έργο;
Συνεπώς, δεν μου προσέφερες καμία υπηρεσία με την ανέγερση της χίμαιρας σου, μπέρδεψες το μυαλό μου αλλά δεν το διαφώτισες, και το μόνο που σου οφείλω είναι μίσος, αντί ευγνωμοσύνης. Ο θεός σου είναι μια μηχανή που κατασκεύασες για να εξυπηρετεί τα πάθη σου, και την έκανες να κινείται κατά τα γούστα τους, μη σου κάνει όμως εντύπωση αν σου τη χαλάω μόλις ενοχλεί τα δικά μου πάθη, και μην έρχεσαι, την ώρα που η ψυχή μου έχει ανάγκη από γαλήνη και φιλοσοφία, να υψώσεις μπροστά της το σκιάχτρο με τις σοφιστείες σου, που θα μπορούσαν να την τρομάξουν χωρίς όμως και να την πείσουν, να την ερεθίσουν χωρίς να τη βελτιώσουν• αυτή η ψυχή, φίλε μου, είναι ό,τι ευαρεστήθηκε η φύση να είναι, δηλαδή το αποτέλεσμα των οργάνων με τα οποία ευαρεστήθηκε να με πλάσει, με γνώμονα τις βλέψεις της και τις ανάγκες της• και καθώς έχει τις ίδιες ανάγκες σε διαστροφές και σε αρετές, όταν ευαρεστήθηκε να με ωθήσει προς τις πρώτες, μου ενέπνευσε και τις ανάλογες επιθυμίες, με αποτέλεσμα να παραδοθώ σε αυτές. Μην ψάχνεις τίποτ' άλλο πέρα από τους νόμους της σαν αποκλειστική αιτία της ανθρώπινης ανακολουθίας μας, και στους νόμους της μην ψάχνεις άλλες αρχές εκτός από τις βουλήσεις και τις ανάγκες της.
Ο ιερέας: Δηλαδή, όλα είναι αναγκαία στον κόσμο.
Ο ετοιμοθάνατος: Ασφαλώς.
Ο ιερέας: Μα, αν όλα είναι αναγκαία - τότε υπακούουν και σε κάποιους κανόνες.
Ο ετοιμοθάνατος: Ποιος σου είπε το αντίθετο;
Ο ιερέας: Και ποιος μπορεί να κανονίζει έτσι τα πάντα, αν όχι ένα παντοδύναμο και πάνσοφο χέρι;
Ο ετοιμοθάνατος: Δεν είναι αναγκαιότητα το άναμμα της μπαρούτης όταν της βάζεις φωτιά;
Ο ιερέας: Ναι.
Ο ετοιμοθάνατος: Και ποια σοφία βρίσκεις σ' αυτό;
Ο ιερέας: Καμία.
Ο ετοιμοθάνατος: Άρα, είναι πιθανό να υπάρχουν πράγματα αναγκαία χωρίς σοφία και, κατά συνέπεια, πιθανό όλα να απορρέουν από μία πρώτη αιτία, χωρίς να υπάρχει ούτε λογική ούτε σοφία σ' αυτή την πρώτη αιτία.
Ο ιερέας: Πού θέλετε να καταλήξετε;
Ο ετοιμοθάνατος: Στο να σου αποδείξω ότι τα πάντα μπορούν να είναι αυτά που είναι, χωρίς καμία σοφή και λογική αιτία να τα οδηγεί, και ότι τα φυσικά αποτελέσματα πρέπει να έχουν φυσικά αίτια, δίχως να χρειάζεται να τους αποδίδουμε άλλα, αντιφυσικά, όπως θα ήταν ο θεός σου, για τον οποίο, όπως σου είπα ήδη, απαιτείται επίσης μια εξήγηση, την οποία ο ίδιος δεν δίνει• και ότι, επομένως, εφόσον ο θεός σου δεν είναι άξιος για τίποτα, είναι παντελώς άχρηστος• ότι όλα δείχνουν πως ό,τι είναι άχρηστο είναι τίποτα και πως ό,τι είναι τίποτα, είναι μηδέν έτσι ώστε, για να πειστώ ότι ο θεός σου είναι μια χίμαιρα, δεν χρειάζομαι άλλον συλλογισμό από αυτόν που μου προσφέρει η βεβαιότητα της αχρηστίας του.
Ο ιερέας: Σε αυτή τη βάση, φρονώ ότι είναι περιττό να σας μιλήσω για θρησκεία.
Ο ετοιμοθάνατος: Γιατί όχι, τίποτα δεν με διασκεδάζει περισσότερο από την απόδειξη της υπερβολής στην οποία μπόρεσαν οι άνθρωποι να οδηγήσουν τον φανατισμό και τη βλακεία. Υπάρχουν τόσο τεράστιες αποκλίσεις πάνω σ' αυτό το θέμα, που ο πίνακας, αν και απαίσιος, είναι για μένα πάντοτε ενδιαφέρων. Απάντησε με ειλικρίνεια και κυρίως άφησε τον εγωισμό κατά μέρος. Αν ήμουν αρκετά αδύναμος ώστε να πέσω στην παγίδα των γελοίων συστημάτων σου για τη μυθική ύπαρξη του όντος που μου προσφέρει την απαραίτητη θρησκεία, υπό ποία μορφή θα με συμβούλευες να το λατρεύω; Θα ήθελες να υιοθετήσω τις ονειροπολήσεις του Κομφούκιου καλύτερα, από τους παραλογισμούς του Βράχμα, θα λάτρευα το μεγάλο φίδι των νέγρων, το ουράνιο σώμα των Περουβιανών ή τον θεό των στρατιών του Μωυσή; Σε ποια από τις σέκτες του Μωάμεθ θα ήθελες να προσχωρήσω ή ποια αίρεση των χριστιανών θα προτιμούσες; Πρόσεξε τι απάντηση θα μου δώσεις.
Ο ιερέας: Μπορείς να αμφιβάλλεις γι' αυτήν;
Ο ετοιμοθάνατος: Νάτος λοιπόν ο εγωισμός.
Ο ιερέας: Όχι, αν σε συμβουλεύω με ό,τι πιστεύω εγώ, το κάνω επειδή σε αγαπώ όσο και τον εαυτό μου.
Ο ετοιμοθάνατος: Εγώ νομίζω πως πολύ λίγο αγαπάμε και οι δυο τον εαυτό μας, για να ακούμε τέτοια σφάλματα.
Ο ιερέας: Μα ποιος μπορεί να είναι τυφλός εμπρός στα θαύματα του θείου Λυτρωτή μας;
Ο ετοιμοθάνατος: Αυτός που στο πρόσωπο του βλέπει έναν συνηθισμένο αγύρτη κι έναν κοινό απατεώνα.
Ο ιερέας: Ω! Θεοί, τον ακούτε και δεν ρίχνετε αστροπελέκια!
Ο ετοιμοθάνατος: Όχι, φίλε μου, όλα είναι ήσυχα, γιατί ο θεός σου, θες αδυναμία, θες λογική, θες ό,τι θέλεις τέλος πάντων, τούτο το ον που το δέχομαι μόνο για μια στιγμή και αυτό από συγκαταβατικότητα προς εσένα, ή αν προτιμάς, για να συμφωνήσω με τις ανόητες απόψεις σου, γιατί αυτός ο θεός, λέω, αν υπάρχει όπως έχεις την τρέλα εσύ να πιστεύεις, δεν μπορεί να καταφύγει, προκειμένου να μας πείσει, σε μέσα τόσο γελοία όσο υποθέτει ο Ιησούς σου.
Ο ιερέας: Και οι προφητείες, τα θαύματα, οι μάρτυρες, όλα αυτά δεν είναι αποδείξεις;
Ο ετοιμοθάνατος: Πώς θέλεις να δεχτώ, εγώ, άνθρωπος εχέφρων, σαν απόδειξη όλα αυτά που χρήζουν τα ίδια αποδείξεων; Για να γίνει η προφητεία απόδειξη, θα έπρεπε κατ' αρχάς να έχω την απόλυτη βεβαιότητα ότι υπήρξε προφητεία• επειδή όμως είναι και αυτές καταγεγραμμένες στην ιστορία, δεν μπορούν να έχουν για μένα άλλη ισχύ από εκείνη όλων των άλλων ιστορικών γεγονότων, εκ των οποίων τα τρία τέταρτα είναι αμφισβητήσιμα• εάν δε προσθέσω τη μάλλον αληθοφανή πιθανότητα να μου έχουν διαβιβαστεί από ιδιοτελείς ιστορικούς, έχω, όπως βλέπεις, κάθε δικαίωμα να διατηρώ μεγάλες επιφυλάξεις. Ποιος μπορεί, εξάλλου, να με διαβεβαιώσει ότι η τάδε προφητεία δεν ήταν το αποτέλεσμα συνδυασμών της πιο απλής πολιτικής, σαν αυτής που δίνει μία ευτυχή διακυβέρνηση υπό έναν δίκαιο βασιλιά, ή ενός παγετού τον χειμώνα• κι αν είναι έτσι, πώς θέλεις η προφητεία, που τόση ανάγκη έχει να αποδειχθεί η ίδια, να μπορεί να γίνει απόδειξη;
Όσο για τα θαύματα σου, δεν με ξεγελούν περισσότερο. Πολλοί απατεώνες έχουν κάνει από δαύτα, και πολλοί βλάκες τα έχουν πιστέψει• για να πειστώ ως προς την αλήθεια ενός θαύματος, θα έπρεπε να βεβαιωθώ απόλυτα ότι το γεγονός που εσείς ονομάζετε έτσι, ήταν απολύτως αντίθετο στους νόμους της φύσης, γιατί μόνον ό,τι βρίσκεται έξω από αυτήν μπορεί να θεωρηθεί θαύμα, και ποιος γνωρίζει τη φύση τόσο καλά, ώστε να τολμήσει να δηλώσει πως στη συγκεκριμένη περίπτωση πράγματι παραβιάστηκε; Για να γίνει ένα θαύμα πιστευτό, δεν χρειάζονται παρά δύο πράγματα, ένας ταχυδακτυλουργός και κάμποσες γυναικούλες. Σταμάτα, λοιπόν, μην ψάχνεις άλλη πηγή στα δικά σου, το ίδιο κάνουν όλοι οι νεοφώτιστοι και το πιο παράξενο είναι πως όλοι βρίσκουν κάποιους βλάκες που τους πιστεύουν. Ο Ιησούς σου δεν έκανε τίποτα πιο περίεργο από τον Απολλώνιο τον Τυανέα*, κανείς όμως δεν διανοήθηκε να δει αυτόν τον τελευταίο σαν θεό. Όσον αφορά τους μάρτυρες σου, αυτοί πια είναι το πιο σαθρό από όλα τα επιχειρήματα σου. Δεν χρειάζεται παρά ενθουσιασμός και αντίσταση για να κάνεις μάρτυρες, και όσο ένας αντίθετος ευαγής σκοπός μού προσφέρει ισάριθμους με τον δικό σου, δεν θα έχω το δικαίωμα να πιστέψω τους πρώτους καλύτερους απ' τους δεύτερους• αντίθετα, θα τείνω μάλλον να θεωρώ και τους μεν και τους δε αξιολύπητους.
Α, φίλε μου, αν ήταν αλήθεια πως ο θεός που κηρύττεις υπάρχει, θα είχε ανάγκη από θαύματα, από μάρτυρες και προφητείες για να εγκαταστήσει την επιρροή του, και αν, όπως υποστηρίζεις, η καρδιά του ανθρώπου ήταν δικό του έργο, δεν θα είχε διαλέξει αυτήν ως ναό για τον νόμο του; Αυτός ο νόμος, ίδιος για όλους αφού θα εκπορευόταν από έναν δίκαιο θεό, θα βρισκόταν κατά τρόπο ακαταμάχητο χαραγμένος σε όλες τις καρδιές και, από τη μια άκρη του σύμπαντος στην άλλη, όλοι οι άνθρωποι, όμοιοι ως προς αυτό το λεπτό και ευαίσθητο όργανο, θα έμοιαζαν και ως προς τον τρόπο που θα τιμούσαν τον θεό από τον οποίο θα το είχαν λάβει, όλοι θα είχαν έναν τρόπο να τον αγαπούν, όλοι θα είχαν έναν τρόπο να τον θαυμάζουν ή να τον υπηρετούν και θα τους ήταν αδύνατον όχι μόνο να παραγνωρίζουν τον θεό αυτόν, αλλά και να αντιστέκονται στην έφεση προς τη λατρεία του. Αλλά αντί γι' αυτό, τι βλέπω στο σύμπαν; Τόσους θεούς όσες και χώρες, τόσους τρόπους λατρείας αυτών των θεών όσα και διαφορετικά κεφάλια ή διαφορετικές φαντασίες. Και αυτή η πολλαπλότητα των απόψεων από τις οποίες μου είναι φυσικώς αδύνατον να διαλέξω, είναι, κατά τη γνώμη σου, το έργο ενός δίκαιου θεού;
Έλα, λοιπόν, το κήρυγμα σου προσβάλλει τον θεό σου παρουσιάζοντας τον με αυτόν τον τρόπο, άφησε με να τον αρνηθώ ολοκληρωτικά, γιατί αν υπάρχει, ε, τότε, εγώ τον προσβάλλω λιγότερο με την απιστία μου, απ' όσο εσύ με τις βλασφημίες σου. Γύρισε πίσω στον δρόμο της λογικής, κήρυττε ότι ο Ιησούς σου δεν είναι καλύτερος από τον Μωάμεθ, ο Μωάμεθ δεν είναι καλύτερος από τον Μωυσή, και οι τρεις μαζί δεν είναι καλύτεροι από τον Κομφούκιο, ο οποίος, ειρήσθω εν παρόδω, δίδαξε κάποιες ωραίες αρχές την ώρα που οι άλλοι παραλογίζονταν γενικά, όμως, όλοι αυτοί οι άνθρωποι δεν είναι παρά απατεώνες που ο φιλόσοφος τους χλεύασε, ο όχλος τους πίστεψε και η δικαιοσύνη θα έπρεπε να τους είχε κρεμάσει.
Ο ιερέας: Αλίμονο! Αυτό ακριβώς έκανε για τον έναν από τους τέσσερις.
Ο ετοιμοθάνατος: Ήταν εκείνος που του άξιζε περισσότερο. Ήταν στασιαστής, ταραξίας, συκοφάντης, διπρόσωπος, ελευθέριος, χυδαίος φαρσέρ και επικίνδυνα μοχθηρός, κατείχε την τέχνη να εντυπωσιάζει τον λαό και επομένως έγινε
κολάσιμος μέσα στις συνθήκες που επικρατούσαν τότε στο βασίλειο της Ιερουσαλήμ. Γι' αυτό και η απόφαση να τον ξεφορτωθούν ήταν πολύ συνετή, και είναι ίσως η μόνη περίπτωση όπου οι αρχές μου, εξόχως ήπιες και επιεικείς κατά τα άλλα, μπορούν να δεχτούν την αυστηρότητα της Θέμιδος• συγχωρώ όλα τα σφάλματα, εκτός από αυτά που μπορούν να γίνουν επικίνδυνα στην περιφέρεια στην οποία ζούμε• οι μόνοι που με εντυπωσιάζουν είναι οι βασιλείς και οι μεγαλειότητες τους, αυτούς μόνο σέβομαι, και όποιος δεν αγαπά την πατρίδα του και τον βασιλιά του, δεν αξίζει
να ζει.
Ο ιερέας: Μα, τέλος πάντων, κάτι θα δέχεστε για τα μετά την παρούσα ζωή, είναι αδύνατον να μην προσπάθησε κάποιες φορές ο νους σας να διαπεράσει το πυκνό έρεβος της μοίρας που μας περιμένει, και ποιο σύστημα μπορεί να τον ικανοποίησε περισσότερο από αυτό του πλήθους των κολασμών που προορίζονται για όποιον ζει μέσα στο κακό, και της αιωνιότητας των ανταμοιβών για όποιον ζει μέσα στο καλό;
Ο ετοιμοθάνατος: Ρωτάτε ποιο, φίλε μου; Το σύστημα του μηδενός• ποτέ δεν με τρόμαξε, και το βλέπω σαν πολύ απλό και παρηγορητικό• όλα τα άλλα είναι έργο της αλαζονείας, μόνον αυτό είναι έργο της λογικής. Εξάλλου, δεν είναι ούτε φοβερό ούτε απόλυτο, αυτό το μηδέν. Μήπως δεν έχω μπροστά στα μάτια μου το παράδειγμα γενεών και γενεών της φύσης; Τίποτα δεν χάνεται, φίλε μου, τίποτα δεν καταστρέφεται σ' αυτόν τον κόσμο. Άνθρωπος σήμερα, σκουλήκι αύριο, μύγα μεθαύριο, δεν είναι κι αυτός ένας τρόπος να υπάρχουμε; Και γιατί θέλεις να ανταμειφθώ για αρετές που δεν μου ανήκουν, ή να τιμωρηθώ για εγκλήματα των οποίων δεν ήμουν ο κύριος; Πώς μπορείς να αποδίδεις καλοσύνη στον θεό σου μ' αυτό το σύστημα; Είναι δυνατόν να θέλησε να με δημιουργήσει για να έχει μετά τη χαρά να με τιμωρήσει, και αυτό απλώς και μόνο ως συνέπεια μιας επιλογής την οποία δεν ορίζω εγώ;
Ο ιερέας: Την ορίζετε.
Ο ετοιμοθάνατος: Ναι, σύμφωνα με τις δικές σου προκαταλήψεις• αλλά η λογική τις καταρρίπτει και το σύστημα της ελευθερίας του ανθρώπου επινοήθηκε μόνο και μόνο για να κατασκευαστεί αυτό το άλλο σύστημα της χάρης που τόσο ευνοούσε τις ονειροπολήσεις σας. Υπάρχει άνθρωπος στον κόσμο ο οποίος, βλέποντας την κρεμάλα δίπλα στο έγκλημα, θα το εκτελούσε αν ήταν ελεύθερος να μην το εκτελέσει; Παρασυρόμαστε από μια ακαταμάχητη δύναμη και ποτέ, ούτε στιγμή, δεν είμαστε κύριοι να αποφασίσουμε άλλο πράγμα από την πλευρά προς την οποία μας σπρώχνει η κλίση μας. Δεν υπάρχει ούτε μία αρετή που να μην είναι αναγκαία στη φύση και, αντιστρόφως, δεν υπάρχει ούτε ένα έγκλημα που να μην το χρειάζεται, και τα δύο αυτά τα κρατάει σε τέλεια ισορροπία, εκεί έγκειται όλη η τέχνη της, εμείς, όμως μπορούμε να είμαστε ένοχοι για την πλευρά προς την οποία μας ρίχνει; Όχι περισσότερο απ' όσο είναι η σφήκα που μπήγει το κεντρί της στο δέρμα σου.
Ο ιερέας: Δηλαδή, ούτε το χειρότερο έγκλημα δεν σας εμπνέει φόβο;
Ο ετοιμοθάνατος: Δεν λέω αυτό. Αρκεί να το καταδικάζει ο νόμος και να το τιμωρεί το ξίφος της δικαιοσύνης για να μας εμπνέει τρόμο ή αποστροφή, από τη στιγμή όμως που, δυστυχώς, θα το τελέσουμε, πρέπει να το παίρνουμε απόφαση και να μην παραδινόμαστε σε στείρες τύψεις• είναι εντελώς ανώφελες, αφού δεν κατάφεραν να μας συγκρατήσουν κι αφού το έγκλημα μας δεν επανορθώνεται• είναι λοιπόν παράλογο να παραδινόμαστε σ' αυτές, και είναι ακόμη πιο παράλογο, αν σταθούμε τυχεροί και γλιτώσουμε την τιμωρία σ' αυτόν εδώ τον κόσμο, να φοβόμαστε ότι θα τιμωρηθούμε στον άλλον. Προς Θεού, δεν θέλω να ενθαρρύνω μ' αυτά που λέω το έγκλημα, οπωσδήποτε πρέπει να το αποφεύγουμε όσο είναι δυνατόν, αλλά πρέπει να ξέρουμε να το αποφεύγουμε με τη λογική μας και όχι με ψεύτικους φόβους που δεν καταλήγουν πουθενά και που η επίδραση τους δεν αργεί να εξανεμιστεί από μια κάπως σταθερή ψυχή. Η λογική, φίλε μου, ναι, η λογική και μόνον αυτή πρέπει να μας δείχνει πως δεν θα γίνουμε ποτέ ευτυχισμένοι βλάπτοντας τους ομοίους μας, και η καρδιά μας να μας λέει πως η συμβολή στην ευτυχία τους είναι και για μας η μεγαλύτερη ευτυχία που μας δίνει η φύση επί της γης. Όλη η ανθρώπινη ηθική βρίσκεται σε τούτα τα λόγια: κάνε τους άλλους τόσο ευτυχισμένους όσο ευτυχισμένος επιθυμείς να είσαι κι εσύ, και μην τους κάνεις ποτέ περισσότερο κακό από αυτό που μπορείς να δεχτείς.
Ιδού, φίλε μου, ιδού οι μόνες αρχές που πρέπει να ακολουθούμε, και δεν χρειάζεται ούτε θρησκεία ούτε θεός για να τις γευτούμε και να τις δεχτούμε, χρειάζεται μονάχα μια καλή καρδιά. Αισθάνομαι όμως να χάνω τις δυνάμεις μου, κληρικέ, άσε τις προκαταλήψεις σου, γίνε άνθρωπος, γίνε ανθρώπινος, χωρίς φόβο και χωρίς ελπίδα• άσε τους θεούς σου και τις θρησκείες σου• όλα αυτά χρησιμεύουν μόνο για να βάζουν το σίδερο στο χέρι των ανθρώπων, και μόνο το όνομα όλων αυτών των φρικαλεοτήτων έκανε να χυθεί στη γη περισσότερο αίμα απ' όσο χύθηκε με όλους τους άλλους πολέμους και τις άλλες θεομηνίες μαζί. Απαρνήσου την ιδέα ενός άλλου κόσμου, δεν υπάρχει, μην απαρνηθείς όμως τη χαρά να είσαι ευτυχισμένος και να κάνεις και τον άλλον ευτυχισμένο. Να ποιος είναι ο μόνος τρόπος που σου προσφέρει η φύση για να επενδύσεις την ύπαρξη σου ή να την επεκτείνεις. Φίλε μου, η ηδονή υπήρξε πάντα το πιο αγαπημένο από τα αγαθά μου, σ' αυτήν πρόσφερα θυμιάματα σ' όλη τη ζωή μου, και στην αγκαλιά της θέλησα να την τελειώσω: το τέλος μου πλησιάζει, έξι γυναίκες ωραιότερες από το φως της μέρας είναι στο διπλανό δωμάτιο, τις κρατούσα για τούτη τη στιγμή, πάρε κι εσύ το μερτικό σου, μιμήσου με και προσπάθησε να ξεχάσεις πάνω στα στήθη τους όλες τις μάταιες σοφιστείες της δεισιδαιμονίας και όλα τα βλακώδη σφάλματα της υποκρισίας.
ΣΗΜΕΙΩΣΗ
Ο ετοιμοθάνατος χτύπησε το κουδούνι, οι γυναίκες μπήκαν και ο κληρικός έγινε μέσα στην αγκαλιά τους ένας άνθρωπος διεφθαρμένος από τη φύση, επειδή δεν είχε μπορέσει να εξηγήσει τι ήταν η διεφθαρμένη φύση.